Тактиката на Доналд Трамп кон Иран – закани, рокови, воен притисок и максималистички барања – засега не ја донесе политичката капитулација што Вашингтон ја очекуваше. Напротив, кризата се продолжува, преговорите тапкаат во место, а Иран покажува дека и ослабен, сè уште има доволно средства за отпор, одвраќање и блокирање на брзо американско „победничко“ сценарио.

Reuters и New York Times укажуваат на двојната суштина: Reuters оценува дека геополитичкото „играње на раб“ на Трамп удрило во ѕид кај Иран, додека медиумските извештаи за планови во Пентагон покажуваат дека воената опција не е тргната од маса, иако тоа не значи дека е донесена одлука за копнена операција.

Притисок што не произведе брз резултат

Reuters пишува дека кризата со Иран веќе влегла во 11-та недела, а пристапот на Трамп – изграден врз ултиматуми, запалив речник и идеја дека непредвидливоста сама по себе е оружје – не успеал да извлече отстапки од Техеран. Иран, и покрај воените загуби, има внатрешна потреба да не изгледа понижен, а контролата врз Ормутскиот Теснец му дава реален лост врз глобалната енергија и врз американската домашна политика.

Во оваа логика, заканата не мора секогаш да ја скрши другата страна. Понекогаш ја зацврстува. Трамп сакаше да покаже дека Иран ќе попушти под комбинација од воен притисок, економска изолација и јавна демонстрација на сила. Но режимот во Техеран знае дека преживувањето на притисокот може да го претстави како сопствена победа, особено пред домашната публика.

Пентагон и „тајните планови“: опција не е исто што и одлука

Најексплозивниот дел од веста се извештаите дека Пентагон подготвува планови за евентуални нови операции против Иран, вклучително и можни копнени дејства или специјални операции. Reuters уште во март објави дека САД разгледувале воени засилувања додека војната со Иран влегувала во нова фаза, но извори тогаш не верувале дека испраќање копнени сили во Иран е непосредно. Анонимен претставник на Белата куќа изјавил дека „нема одлука“ за испраќање копнени трупи, но дека Трамп ги држи сите опции на располагање.

Axios претходно објави дека администрацијата размислувала за заземање или блокирање на островот Харг, клучен ирански извозен центар за нафта, со цел Иран да биде принуден да го отвори Ормутскиот Теснец. Подоцна истиот медиум јави дека Пентагон развивал опции за „финален удар“ што би можеле да вклучат копнени сили и масовна кампања на бомбардирање. Тоа се планови и сценарија, не потврда дека операцијата е одобрена. Во воената политика, разликата меѓу план и наредба е суштинска.

Харг, Ормут и географијата на притисокот

Иранската криза не се одвива само во воздухот и во дипломатските сали. Таа се одвива и околу неколку клучни географски точки. Харг е важен затоа што е врзан со иранскиот нафтен извоз. Ормутскиот Теснец е уште поважен, затоа што низ него минува огромен дел од светската поморска трговија со енергенси. Кога Иран врши притисок врз теснецот, тоа не е само регионална закана, туку глобална економска уцена со последици врз цената на горивата, инфлацијата и политичкото расположение во САД.

Трамп се обиде да го претвори тоа во аргумент за уште посилен притисок врз Техеран. Но Reuters забележува дека токму економската болка – високите цени на горивата, растечката инфлација и падот на поддршката – го ослабува американскиот претседател додека се обидува да преговара од позиција на сила. Војната што требаше да произведе брз резултат се претвора во домашен политички товар.

Иран е воено ослабен, но не и политички скршен

Американскиот адмирал Бред Купер, командант на CENTCOM, пред Сенатот изјави дека иранската воена способност е драматично деградирана и дека ударната моќ на Иран е сведена на многу умерено ниво. Но истото сведочење не го решава поголемото прашање: што ако воените цели се постигнати, а политичката цел не е? Во таков случај, Трамп може да прогласи тактички успех, но да остане без стратегиски излез.

Тука лежи опасноста. САД можат да уништат инфраструктура, складишта, бродови, радари и дел од одбранбената индустрија. Но не можат лесно да ја уништат политичката волја на режим што преживува токму преку наративот за отпор. Иран може да биде ослабен, но ако не е принуден да прифати американски услови, Трамп не добива јасна победа.

Преговори под закана ретко создаваат доверба

AP јави дека иранскиот министер за надворешни работи Абас Арагчи изјавил дека недостигот од доверба е главна пречка за завршување на војната со САД. Иранската страна тврди дека Вашингтон испраќа мешани пораки: зборува за дипломатско решение, но паралелно продолжува со притисок, блокади, закани и можни воени сценарија.

Тоа е стара дилема во дипломатијата: дали заканата помага во преговорите или ги труе? Во некои случаи, силата отвора простор за договор. Во други, особено кога другата страна смета дека капитулацијата би ја уништила нејзината внатрешна легитимност, силата ја затвора вратата. Иран моментално се однесува како држава што сака да избегне целосен пораз, но не по цена на јавно понижување.

Нуклеарното прашање како јадро на судирот

Вашингтон ја поставува кризата околу спречувањето Иран да добие нуклеарно оружје. Трамп и неговите сојузници тврдат дека ризикот од нуклеарно вооружен Иран е поголем од економската цена што ја плаќаат американските потрошувачи. Иран, пак, негира дека сака нуклеарна бомба и тврди дека неговата програма е мирољубива, додека западните земји се сомневаат во вистинската намера на Техеран.

Прашањето не е само техничко – колку ураниум, какво збогатување, какви инспекции. Прашањето е доверба. САД не му веруваат на Иран дека ќе остане во мирна рамка. Иран не им верува на САД дека нема да бараат промена на режимот, дури и ако има договор. Токму затоа секоја формула изгледа недоволна: премногу мека за Вашингтон, премногу понижувачка за Техеран.

Опасноста од „победа“ без излез

Reuters веќе пишуваше дека администрацијата на Трамп разгледувала како Иран би реагирал ако американскиот претседател еднострано прогласи победа и се повлече од дел од притисокот. Независни аналитичари оценуваат дека Техеран би можел тоа да го претстави како сопствен стратегиски успех – доказ дека го издржал американскиот налет.

Тоа е непријатниот парадокс за Трамп. Ако продолжи со притисок, ризикува нова ескалација, повисоки цени, поголеми загуби и подлабоко вовлекување. Ако се повлече, ризикува Иран да прогласи дека го надживеал. Ако прифати компромис, неговата реторика за целосна победа станува политички товар. Во сите три случаи, заканата што требаше да биде средство станува кафез.

Што значи ова за регионот и светот?

Кризата со Иран не е само американско-иранска драма. Таа ја допира Кина, затоа што Кина е голем купувач на иранска нафта и има интерес Ормутскиот Теснец да биде отворен. Reuters објави дека Трамп тврдел оти Шји Џинпинг се согласил дека Иран мора да го отвори теснецот, но Кина не потврдила таква обврска и нагласила дека војната не требало ни да започне.

Тоа ја покажува новата реалност: САД имаат огромна воена моќ, но не можат сами лесно да ги решат последиците од сопствената ескалација. Кина, Русија, Пакистан, земјите од Заливот, Израел, европските сојузници и глобалните енергетски пазари сите влегуваат во равенката. Иран можеби е послаб од САД, но кризата што ја создава е доволно голема за да ја почувствува целиот свет.

Помеѓу спектакл и стратегија

Трамп отсекогаш ја користел непредвидливоста како политички стил. Во трговски преговори, медиумски судири или домашна политика, тоа често му давало иницијатива. Но Иран не е трговска компанија, ниту телевизиски противник, ниту кампањски митинг. Тоа е држава со историја на опстанок под санкции, револуционерна идеологија, регионални мрежи и способност да ја претвори жртвата во политичка енергија.

Затоа тактиката што изгледа силно пред камера може да биде слаба во стратегиска реалност. Ако целта е договор, јавната закана го отежнува компромисот. Ако целта е пораз на режимот, тогаш Вашингтон мора да биде подготвен за многу поголема цена. Ако целта е само да се покаже сила, тогаш силата брзо почнува да бара нова сила за да остане уверлива.

Иранскиот ѕид пред Трамп

Клучната поента не е дека Иран победува. Иран е воено погоден, економски исцрпен и дипломатски притиснат. Но поентата е дека Трамп не добива брз, чист и употреблив резултат. Војната, заканите и плановите на Пентагон создаваат притисок, но не создаваат доверба. А без доверба, дури и најсилната страна може да остане заглавена во конфликт што не знае како да го заврши.

Вашингтон сега стои меѓу три патеки: да продолжи со воена ескалација, да бара компромис што ќе мора да го продаде како победа, или да се обиде да излезе од конфликтот со еднострана политичка формула. Секоја од тие патеки носи ризик. И токму тоа покажува дека Иранската криза не е само тест за моќта на САД, туку и тест за границите на политиката што верува дека секој проблем може да се реши со притисок.