Најновиот Извештај на Европската комисија за владеење на правото за 2026. година не кажува нешто што македонската јавност не го чувствува. Кажува нешто потешко: дека чувството веќе е документирано, измерено и ставено во европска дијагноза. Судството во Македонија не страда само од бавност, недоверба и кадровска исцрпеност. Страда од политичка средина во која независноста формално се признава, а практично се притиска.

Во извештајот за Македонија Европската комисија оценува дека мешањето и притисокот од други гранки на власта и натаму предизвикуваат сериозна загриженост за почитувањето на судската независност. Дополнително, Комисијата наведува дека независноста на судството и автономијата на обвинителството се поткопани од недоволни буџетски средства, а постапката за разрешување на главниот јавен обвинител открила ризик од политизација и слабости во правилата за разрешување.

Кога критиката станува притисок

Политичката критика кон судството е легитимна кога е аргументирана, институционално одговорна и насочена кон реформа. Таа станува притисок кога носителите на извршна власт почнуваат јавно да делат судии и обвинители на „добри“ и „лоши“, кога најавуваат „прочистување“ и кога јавната порака личи повеќе на дисциплинирање отколку на реформа.

Токму тоа го нотира Европската комисија: избрани функционери и владини претставници ја засилиле личната критика кон судии и обвинители, обвинувајќи ги за корупција, а од највисоко владино ниво биле дадени изјави за планови за „чистење“ на судството и обвинителството. Според Комисијата, таквите изјави носат ризик да ја поткопаат независноста на судството и начелото на поделба на власта.

Ова е суштинската граница која македонската политика ретко сака да ја види. Судството мора да се критикува. Мора да се бара одговорност. Мора да се истражува корупција и во судови и во обвинителства. Но кога извршната власт ја претвора критиката во јавна кампања, таа не го лекува системот, туку му испраќа порака дека правдата има политички надзорник.

Довербата не паѓа случајно

Податокот е уште поостар кога се чита во самиот европски документ: само 21% од граѓаните и 19% од компаниите во 2026. година сметаат дека независноста на судовите и судиите е „прилично добра“ или „многу добра“. Во 2025. година тие бројки биле 28% кај граѓаните и 26% кај компаниите. Главните причини за недовербата се перцепцијата за мешање или притисок од Владата и политичарите, како и притисок од економски или други конкретни интереси.

Тоа не е само статистика. Тоа е показател дека граѓанинот не го гледа судот како мирна точка во државата, туку како уште една арена во која моќните се пресметуваат, договараат или спасуваат. Кога довербата во судството е под една четвртина, правната држава веќе не е апстрактна европска категорија. Таа е секојдневна несигурност: дали правдата ќе важи исто за сиромавиот, за партискиот човек, за функционерот, за бизнисменот, за обвинителот, за министерот.

На оваа линија природно се надоврзува и претходната паноптикумска анализа „Кога Врховниот суд станува мера за демократијата“, во која прашањето за судската независност беше поставено како прашање за демократскиот поредок, а не како внатрешен спор на правничката фела.

Буџет без независност, реформа без луѓе

Европската комисија предупредува и на помалку звучниот, но можеби најразорен дел од проблемот: парите и кадрите. Буџетите за судството и јавното обвинителство остануваат под законскиот минимум, а намалувањето на распределбите во 2025. година дополнително ја ослабило финансиската независност. Судовите и обвинителствата сè уште зависат од формално одобрување од Министерството за финансии за внатрешни буџетски и кадровски одлуки.

Со други зборови, независноста не се брани само со уставни фрази. Таа се брани со буџет, со луѓе, со техничка опрема, со администрација, со обука и со систем во кој судија не мора да ја преживува институционалната сиромаштија додека од него се бара европски квалитет.

Комисијата наведува дека недостигот од кадар во судството се влошил, дека нема нови кандидати за судии и обвинители на почетна обука, а недостига и помошен персонал. Во дел од системот, според европскиот документ, недостигот на административна поддршка е толку сериозен што судиите се принудени да извршуваат и службенички задачи.

Тука се отвора и врската со паноптикумскиот текст „Академијата за судии падна на испитот по отчетност“. Ако институцијата што треба да ги подготвува идните судии и обвинители е дел од проблемот, тогаш кадровската криза не е несреќен административен застој, туку симптом на систем кој ја троши иднината пред да ја произведе.

Кривичниот законик и повторниот простор за неказнивост

Извештајот не запира кај судската независност. Во делот за корупцијата Европската комисија наведува дека измените на Кривичниот законик од јануари 2026. година имаат слабости во споредба со претходната рамка, иако се најавува сеопфатна реформа. Според документот, измените се замислени како привремено решение по негативните ефекти од измените од септември 2023. година, но засегнати страни оценуваат дека новата рамка го стеснува опфатот на делото злоупотреба на службена положба на ретки ситуации во практиката, создава правна несигурност и ги намалува максималните казни за потешки облици, што ги скратува роковите за застарување.

Брисел гледа опасност дека законските интервенции наместо да ја зајакнат борбата против корупцијата може повторно да остават простор за неказнивост.

Во земја со долга традиција на предмети што се влечат до заборав, секое скратување на времето за сложени корупциски истраги има политичка тежина. Законот не мора јавно да амнестира за практично да произведе амнестија. Доволно е да биде напишан така што сложениот предмет ќе не стигне до крај.

Високата корупција останува без убедлив крај

Европската комисија оценува дека, и покрај неодамнешните напори за истражување и гонење корупција, одложувањата во судските постапки, ретките правосилни пресуди и ограничените ресурси продолжуваат да го попречуваат создавањето силен биланс на резултати во предметите за корупција на високо ниво. Предметите против високи функционери ретко завршуваат со правосилни осудителни пресуди, што дополнително го храни чувството на неказнивост.

Ова не е нова реченица во македонската јавност, но нејзиното повторување е само по себе обвинение. Ако секоја година извештаите велат дека високата корупција ретко завршува со правосилна пресуда, тогаш проблемот веќе не е во еден предмет, една влада или една обвинителска одлука. Проблемот е во трајниот модел на држава во кој системот знае да биде строг кон слабите, а бавен, збунет и процедурално мек кон моќните.

Токму затоа текстот „Дали е веќе предоцна за вистинска борба против корупција?“ останува суштински поврзан со оваа тема: борбата против корупцијата не почнува кога сите партии ќе се согласат, туку кога законот ќе престане да разликува „наши“ и „нивни“.

Јавни набавки, здравство и медиуми: истата држава, истиот ризик

Во извештајот јавните набавки и здравството остануваат означени како ризични области за корупција. Системот на јавни набавки се оценува како високоризичен, со ограничена конкуренција и недоволни антикорупциски заштитни механизми низ целиот циклус на набавката. Јавното здравство, пак, продолжува да биде подложно на широко распространета ситна корупција.

Тоа се две области во кои граѓанинот најдиректно ја чувствува државата. Тендерот не е само документ во институција, туку пат, болница, лек, апарат, услуга, животен стандард. Корупцијата во здравството не е „ситна“ за оној што мора да бара човек за преглед, услуга или пристап до грижа. Таа е понижување на граѓанинот во момент кога е најранлив.

Европската комисија посочува и дека новинарите се соочуваат со притисок од политички актери, зголемено онлајн насилство и СЛАПП-закани, додека нивните работни услови не се подобрени. Тоа ја затвора сликата: кога судството е под притисок, корупцијата ретко завршува со пресуда, а медиумите се туркаат во несигурност, јавноста останува без трите главни брани – суд, отчетност и информација.

Вистинското прашање не е што мисли Брисел

Најлесно е овој извештај да се претвори во уште една партиска расправа: едните ќе го користат како доказ против власта, другите ќе го релативизираат како наследен проблем, трети ќе го сведат на европска формалност. Така Македонија со години ги преживува извештаите: како политички материјал, а не како рентген-снимка.

Вистинското прашање не е дали е Брисел строг. Вистинското прашање е дали македонската држава е способна да прифати дека судството не може да се реформира со јавни закани, дека обвинителството не може да биде автономно со празен буџет, дека корупцијата не се победува со закони што оставаат нови дупки, и дека довербата не се враќа со кампањи, туку со правосилни исходи што важат и за моќните.

Во поширокиот европски контекст ова е истата лекција што Паноптикум ја отвори и во текстот „Македонија и ЕУ: меѓу испорачување и барање“: владеењето на правото не е каприц на Брисел, туку внатрешен услов за пристојна држава. Европа може да го напише извештајот. Македонија треба да одлучи дали ќе го чита како навреда или како последно предупредување.