Кога институцијата што треба да ги подготвува идните судии и јавни обвинители ќе добие ревизорски наоди за исплати без доволно законска основа, за слаби контроли, за доцнења во обуката и за спорни набавки, проблемот не е само административен. Тоа е прашање за културата на правото во самиот систем што треба да го брани правото.

Државниот завод за ревизија ја објави ревизијата на Академијата за судии и јавни обвинители за 2024. година. На официјалната страница на ДЗР се објавени конечните извештаи за сметката на основниот буџет и за сметката на самофинансирачки активности. За основниот буџет ревизорите дале мислење без резерва за финансиските извештаи, но мислење со резерва за усогласеноста со законската регулатива, упатствата и воспоставените политики.

Токму во таа разлика се крие суштината: бројките можат формално да бидат прикажани, а системот сепак да покажува пукнатини. Едно е дали финансиските извештаи се составени коректно; друго е дали јавните пари се трошени со доволно јасни правила, контрола и одговорност. Во правосудството, оваа разлика не е техничка нијанса. Таа е прашање на доверба.

Ревизорската слика: пари, правила и институционална навика

Во конечниот ревизорски извештај за сметката на основниот буџет, ДЗР наведува дека надоместоците за членовите на Управниот одбор и Програмскиот совет се исплаќале месечно и во целост, а не пропорционално според присуство на седница, односно само за месеци кога седница навистина била одржана. Ревизорите препорачуваат исплатата да се усогласи со Законот и со реалното присуство.

Најчувствителниот дел се однесува на почетната обука. Втората фаза од обуката за осмата генерација слушатели, според ревизијата, требало да заврши до 31. јули 2024, година, но траела до октомври. Тоа доцнење од три месеци довело до дополнителни исплати од 2,113 милиони денари, од кои 1,822 милиони денари за ментори и 291 илјада денари за координатори. Ова не е само трошок; тоа е пролонгирање на патот по кој системот треба да добие нови судии и јавни обвинители.

Ревизијата отвора и посериозно прашање: координаторите. Нивниот статус, права и обврски биле уредени со интерни акти, но не и со Законот за Академија за судии и јавни обвинители. Според ДЗР, во 2024. година за 111 координатори биле исплатени 970 илјади денари. Во институција што треба да произведува правна прецизност, ваквата „сива зона“ не може да се третира како административна ситница.

Оваа приказна природно се надоврзува на поширокото прашање што Паноптикум веќе го отвори во текстот „Правдата не може да живее само од буџет“: правосудството има потреба од средства, кадар и стабилност, но парите без отчетност не создаваат доверба. Тие само ја продолжуваат илузијата дека системот ќе се поправи сам од себе.

Кога обуката доцни, доцни и правдата

Осмата генерација не е само број во извештај. Тоа се луѓе, рокови, ментори, судови и обвинителства што чекаат нов кадар. Кога обуката се пролонгира, ефектот се прелева понатаму: системот останува со празни места, предметите чекаат, граѓаните чекаат, а довербата се троши уште пред идните судии и обвинители да седнат на своите места.

Деветтата генерација ја покажува уште поголемата слабост на институционалното планирање. Академијата во јануари 2023. година распишала оглас за прием на 130 слушатели, на кој се пријавиле 527 кандидати. Во 2023. биле спроведени јазичен тест, психолошки тест и тест за интегритет, а ревизијата бележи дека за психолошките тестови била склучена постапка со преговарање без објавување оглас, со договор од 1,804 милиони денари.

Потоа системот се сопнал таму каде што најмалку смеел: во испитната инфраструктура. Договорот за одржување на софтверот за електронско полагање истекол, а квалификацискиот тест морал да се бара меѓу технички, законски и институционални решенија. Во април 2024. година тестот бил спроведен писмено, со електронски читач, но ДЗР забележува дека начинот на спроведување не обезбедувал доволна сигурност и веродостојност на резултатите, бидејќи шифрарниците не биле сериски нумерирани, а одговорите не се читале веднаш пред кандидатот.

Потоа дошле изборите, одлуката на ДКСК за мирување на постапката, судските потврди, владин допис за запирање постапки за вработување и унапредување, барања за појаснување до институциите и – на 25 декември 2025. година – одлука јавниот оглас да се поништи. Така една генерација кандидати останала во институционален лавиринт во кој секој формално имал некаков аргумент, а никој не ја понел целата политичка и управувачка одговорност за резултатот.

Јавни набавки, гориво и мали врати за големи сомнежи

Ревизијата не застанува кај обуките. ДЗР нотира и проблеми со прекувремена работа, со службени патувања и со картички за гориво. Во извештајот се наведува дека не била воспоставена евиденција од која може да се утврди на кого и за која цел се издаваат картичките за гориво, а дел од нив биле користени за точење гориво во приватни моторни возила.

Кај јавните набавки ревизорите утврдиле дека во тендерската документација за кетеринг услуги бил поставен критериум кој не е директно поврзан со предметот на набавката, а во 2024. година биле набавени стоки и услуги во вкупен износ од 418 илјади денари со ДДВ без спроведена постапка за јавна набавка. Во земја во која тендерите одамна се мерат и како политички барометар, ваквите наоди не смеат да завршат како фуснота. Во сроден контекст Паноптикум веќе пишуваше за тендерите како огледало на партиската држава.

Овде не станува збор за големина на сумата, туку за принцип. Кога јавна институција купува без постапка, исплаќа без јасен законски темел или користи интерни правила таму каде што треба законска јасност, таа му кажува на граѓанинот дека редот е условен, а не задолжителен. За Академијата, тоа е особено опасна порака.

Самофинансирачката сметка и прашањето за приемниот испит

За сметката на самофинансирачки активности ДЗР дал мислење без резерва и за финансиските извештаи и за усогласеноста. Сепак, во делот „Нагласување на прашања“ е отворено прашањето за наплатата на надоместок за полагање приемен испит. За деветтата генерација 527 кандидати требало да уплатат по 1.000 денари, а ревизијата посочува дека е потребно да се преиспита и уреди наплатата на овој надоместок, имајќи го предвид начинот на финансирање на Академијата.

Тоа е наизглед мала сума по кандидат, но за кандидатот не е само уплата. Тоа е доверба дека постапката ќе биде завршена чесно, навреме и предвидливо. Кога огласот подоцна се поништува, прашањето веќе не е само дали парите се книговодствено евидентирани. Прашањето е дали државата знае да ја заштити сериозноста на процесот во кој влегуваат луѓе што треба да станат чувари на законот.

Проблемот не е една исплата, туку логиката на „така се правело“

Во македонските институции често најопасната реченица не е „го прекршивме законот“, туку „така било воспоставено“. Таа реченица ја претвора навиката во правило, интерниот акт во алиби, а одговорноста во туѓо наследство. ДЗР не пишува обвинение; пишува дијагноза. А дијагнозата кај Академијата е непријатна токму затоа што доаѓа од место што треба да биде школа за институционална дисциплина.

Затоа ова не треба да се прочита само како уште една вест за „сомнителни исплати“. Поважно е да се види што ќе се случи по ревизијата. Ќе се променат ли правилниците? Ќе се утврди ли кој одлучувал, кој потпишувал, кој контролирал? Ќе има ли јасна постапка за идните генерации, за менторите, координаторите, испитите и набавките? Или сè ќе се затвори со вообичаената административна фраза дека препораките „ќе бидат земени предвид“?

Академијата за судии и јавни обвинители не е обична јавна установа. Таа е влезна врата во правосудството. Ако на таа врата има магла, недоречени правила и исплати што ревизијата ги проблематизира, тогаш прашањето не е само што се случувало во Академијата. Прашањето е каква правна култура се пренесува кон луѓето што утре ќе одлучуваат за слободата, имотот, вината, правдата и довербата на граѓанинот.

Во правосудството испитот по знаење се полага еднаш. Испитот по отчетност се полага секој ден.