fbpx Прескокни до главната содржина Opens in a new tab

Филмот што цензурата го сечеше 55 години – „The Devils“ конечно се врати онака како што го замислил Ken Russell

Филмот што цензурата го сечеше 55 години - „The Devils“ конечно се врати онака како што го замислил Ken Russell

Некои филмови стареат затоа што им се менува публиката. Други стареат затоа што им се менува светот околу нив. „The Devils“ на Ken Russell припаѓа на поретка категорија: филм што повеќе од половина век не можеше да остари во целост, затоа што јавноста речиси никогаш немаше можност да го види во формата што неговиот автор ја сметал за вистинска.

Кога се појавил во 1971 година, филмот бил пресечен од цензорите, дополнително скратуван од студиото и пуштен во различни верзии на различни пазари. Некои сцени исчезнале целосно, други преживеале само во архиви и реконструкции, а околу „The Devils“ постепено се создала репутација на забранет, опасен и речиси митски филм. Во меѓувреме, неговото место во историјата на британската кинематографија станувало сè поголемо.

Во 2026 година приказната конечно доби ново поглавје. BFI и Warner Bros. Clockwork ја објавија дефинитивната 4K-реставрација, составена според конкретните насоки на Russell и реконструкцијата што тој лично ја надгледувал уште во 2004 година. Новата верзија беше претставена во програмата Cannes Classics на 79. Кански филмски фестивал, а потоа стигна и во кината во Велика Британија, Ирска и САД.

Педесет и пет години по премиерата, „The Devils“ конечно почна да се прикажува како филм, а не како компромис меѓу авторот, студиото и цензорот.

Приказна за опседнатост што всушност е приказна за моќ

На површината, „The Devils“ изгледа како историски хорор за демони, калуѓерки, религиозна хистерија и свештеник обвинет за вештерство. Но Ken Russell уште под површината поставил нешто многу пополитичко: приказна за тоа како институциите можат да создадат јавен непријател, како стравот може да се претвори во политичка алатка и како религиозната реторика може да послужи за уништување на човек што му пречи на системот.

Филмот е инспириран од вистинските настани во Loudun, Франција, во XVII век, и од случајот на католичкиот свештеник Urbain Grandier. Во 1630-тите тој бил обвинет дека со магија и демонско влијание предизвикал опседнатост кај калуѓерките од локалниот урсулински манастир. Обвинувањата се развивале во средина на силни политички конфликти, религиозни тензии и напорите на централната власт на кардинал Richelieu да ја зацврсти контролата врз француските градови.

Russell не тргнал директно само од историските документи. Неговата основа биле драмата „The Devils“ на John Whiting и книгата „The Devils of Loudun“ на Aldous Huxley. Во текст објавен од Sight and Sound, Russell подоцна објаснил дека филмот го гледал како своето „политичко дело“ – приказна за перење мозок, државна контрола и уништување на локалната автономија под изговор на морал и вера.

Токму затоа демоните во филмот никогаш не се најстрашниот дел. Пострашна е можноста дека тие воопшто не се потребни.

Oliver Reed како човек што не е ниту светец ниту чудовиште

Во центарот на филмот е Urbain Grandier, кого го игра Oliver Reed. Russell намерно не го претвора во беспрекорна жртва. Grandier е суетен, телесен, политички самоуверен и свесен за сопственото влијание. Токму таа несовршеност го прави поинтересен: тој не е нападнат затоа што е светец, туку затоа што станува пречка.

Наспроти него е Sister Jeanne, во интерпретација на Vanessa Redgrave, една од највознемирувачките улоги во нејзината кариера. Нејзината религиозна опсесија со Grandier, потиснатата сексуалност и личната фрустрација стануваат искра што подоцна ја преземаат луѓе со многу поголеми политички интереси.

Од моментот кога обвинението за демонска опседнатост почнува да циркулира, приватната фантазија станува јавен спектакл. Манастирот се претвора во сцена, егзорцизмите во претстава, а обвинувањата во доказ сами по себе. Што повеќе се зборува за демоните, толку повеќе нивното постоење се прифаќа како факт.

Russell тука го прикажува механизмот на колективната хистерија со брутална јасност. Кога институциите ќе одлучат дека приказната е вистинита, индивидуалниот доказ престанува да биде важен.

Декор што намерно не изгледа како XVII век

Еден од најсилните визуелни аспекти на „The Devils“ е продукцискиот дизајн на Derek Jarman, тогаш на почетокот од својата филмска кариера. Наместо реалистична реконструкција на стар француски град со темни камени ѕидови, тој создава Loudun како речиси модернистички простор – бел, остар, геометриски и непријатно чист.

Тоа е една од причините филмот и денес да изгледа толку необично. Russell не сакал минатото да изгледа како музеј. Луѓето што живееле во XVII век не го доживувале својот град како „стар“. За нив тоа бил современ свет. Затоа Loudun во филмот не е романтична историска декорација, туку простор што изгледа нов, рационален и речиси стерилен.

Прочитај и за ... >>  Мундијалот се отвори: Бразил се разбуди, Мароко удри за 71 секунда, Турција си замина прерано

Токму во таков простор избувнуваат религиозната екстаза, насилството и политичкиот спектакл. Контрастот е намерен. Колку се почисти ѕидовите, толку понечист изгледа она што луѓето го прават пред нив.

Во новата 4K-реставрација работата на Jarman, кинематограферот David Watkin, монтажерот Michael Bradsell и костимографката Shirley Russell повторно добива централно место. Cannes Classics ја претстави реставрацијата изработена од оригиналниот негатив, со обновен звук од оригиналните 35-милиметарски магнетни материјали.

Филм што ги исплаши и цензорите и студиото

Проблемите започнале уште пред премиерата. Во Британија, British Board of Film Censors – денешниот BBFC – побарал промени во повеќе сцени. Најпозната меѓу нив станала секвенцата подоцна наречена „Rape of Christ“, во која верската хистерија на калуѓерките се претвора во сексуализиран ритуал околу распетие.

Russell направил низа отстапки. Некои сцени биле скратени, други отстранети. Но дури и по британската цензура, Warner Bros. побарал дополнителни промени за американскиот пазар.

Архивската реконструкција на BBFC покажува колку сложена станала историјата на филмот. Британската кино-верзија од 1971 година веќе била скратена, а американската верзија била дополнително изменета за да добие R-категорија наместо далеку порестриктивната X. Подоцна токму американската верзија стигнала на домашно видео во Британија, па со децении публиката гледала различни „The Devils“, зависно од земјата и форматот.

Она што се нарекува „оригинална верзија“ затоа никогаш не било едноставна работа.

Не постои магична недопрена копија што чекала во трезор

Тука е важна една разлика што лесно се губи во сензационалните приказни за „забранетиот филм“.

Новата верзија од 2026 година не е пронајдена целосна копија на првиот монтажен пресек на Russell. Дел од материјалот што бил отстранет во 1971 година се смета за изгубен. Она што денес го гледаме е дефинитивниот пресек што Russell го реконструирал во 2004 година заедно со монтажерот Michael Bradsell, со учество на филмскиот критичар Mark Kermode и режисерот Paul Joyce.

BFI е прецизен во формулацијата: ова е дефинитивниот пресек на „The Devils“ и првата јавно објавена верзија составена според конкретната авторска насока на Russell. Не постои некој друг формално признат „director’s cut“ што стои над неа.

Тоа е мала, но важна разлика. Историјата на филмската реставрација често не значи „најдовме сè“, туку „со она што преживеало конечно можеме најверно да ја реконструираме авторската намера“.

Како изгубените сцени повторно се појавиле

Дел од цензурираниот материјал почнал повторно да излегува на површина дури во почетокот на XXI век. Во 2002 година делови од него биле вклучени во телевизискиот документарец „Hell on Earth: The Desecration and Resurrection of The Devils“, а две години подоцна во National Film Theatre во Лондон била прикажана реконструирана верзија.

Russell бил жив и директно учествувал во тој процес. Тоа денес има огромно значење, бидејќи реставраторите не морале половина век подоцна да претпоставуваат што можеби сакал режисерот. Постоела верзија што самиот ја прифатил и надгледувал.

Сепак, таа реконструкција не добила нормална комерцијална дистрибуција. Филмот продолжил да има необичен статус: познат, анализиран, култен, легално прикажуван во некои верзии, а сепак недостапен во формата што авторот ја сметал за дефинитивна.

Дури во 2026 година Warner Bros. Clockwork и BFI ја претворија таа реконструкција во целосно реставрирано и официјално достапно издание.

Зошто „The Devils“ предизвикал толкав бес?

Најлесниот одговор е: секс, голотија, религиозни симболи, мачење и насилство. Сето тоа навистина постои во филмот и Russell намерно не го претставува дискретно.

Но тоа не е целата причина.

„The Devils“ не ја прикажува религијата едноставно како утеха, ниту државата како рационална сила што го враќа редот. Напротив, во филмот и политичката и религиозната моќ можат да го користат хаосот затоа што хаосот им одговара. Светото може да стане театар. Егзорцизмот може да стане јавна забава. Моралното згрозување може да биде инструмент за политичка пресметка.

Russell дополнително го комплицирал сето тоа со сопствената позиција. Тој подоцна нагласувал дека во времето кога го снимал филмот бил верник и дека не ја сметал работата за антирелигиозна. За него нападот бил насочен кон злоупотребата на верата и кон претворањето на духовниот авторитет во механизам на контрола.

Токму тоа е причината филмот да биде многу понепријатен од обичната провокација. Да беше само богохулна фантазија, веројатно одамна ќе беше историска куриозитетност. Наместо тоа, неговите прашања за институционалната моќ, фабрикувањето непријатели и јавната хистерија останале разбирливи и надвор од времето во кое е снимен.

Цензурата ненамерно му создаде легенда

Парадоксално, токму обидот филмот да се скроти помогнал да стане легендарен.

Прочитај и за ... >>  Филмска легенда: Тони Кертис

Со децении неговата репутација се градела и преку она што гледачите не можеле да го видат. Се зборувало за изгубени сцени, за верзии што постоеле само на приватни проекции, за материјал што Warner Bros. не сакал да го пушти и за филм кој никогаш не бил целосно достапен.

Но таквата митологија има и лоша страна. Таа го сведува филмот на „скандалозните сцени“, како тие да се единствената причина „The Devils“ да биде важен.

Во меѓувреме, неговата критичка репутација значително се променила. Филм кој во 1971 година бил напаѓан како вулгарен и декадентен денес редовно се разгледува како едно од клучните дела на британската кинематографија од тој период. BFI го опишува како едно од најзначајните достигнувања на Russell, а автори и режисери како Guillermo del Toro и Mark Kermode со години јавно го бранат неговото место во филмската историја.

Del Toro особено го истакнува спојот меѓу неконтролираниот стил на Russell и прецизноста на продукцискиот дизајн на Jarman – филм што изгледа како хаос, а всушност е внимателно конструиран.

Во 2026 година филмот повторно се врати во кино

Дефинитивната 4K-верзија беше претставена во мај 2026 година во Cannes Classics. Потоа следеше американско кино-прикажување во октомври, а на 30 октомври BFI ја пушти реставрацијата во кината во Велика Британија и Ирска.

Верзијата трае 114 минути и во 2026 година BBFC ја класифицираше со ознака 18 без дополнителни цензорски скратувања. Тоа е речиси ироничен епилог на приказната: материјалот што пред 55 години се сметал за толку опасен што морал да биде отстранет, денес може официјално да се прикажува како дел од реставрираната авторска верзија.

И приказната продолжува. BFI објави дека на 20 април 2027 година „The Devils“ за првпат ќе добие 4K UHD издание за домашно гледање. Колекционерското издание ќе содржи повеќе верзии на филмот, што на гледачот ќе му овозможи буквално да ја следи историјата на неговото сечење и враќање.

Реставрацијата не ја брише цензурата – ја прави видлива

Кога стар филм се реставрира, обично зборуваме за почиста слика, подобар звук и враќање на оригиналните бои. Кај „The Devils“ реставрацијата има поинакво значење.

Таа ја враќа историјата на конфликтот околу самиот филм.

Гледачот денес не гледа само дело од 1971 година, туку и резултат од половина век расправа за тоа што смеело да се прикаже, кој има право да одлучува за авторската верзија и дали филмот еднаш цензуриран може подоцна навистина да биде „вратен“.

Не може целосно. Она што е физички изгубено не може да се реконструира со добра намера. Но може да се врати најблиската верзија до она што авторот го оставил зад себе.

Токму затоа изданието од 2026 година има значење што оди подалеку од еден култен филм. Тоа е потсетување дека филмската историја не е фиксирана. Негативите се губат, сцените се сечат, студијата ги менуваат верзиите, а понекогаш цели генерации гледаат дело што не е она што неговиот автор го замислил.

По 55 години, скандалот изгледа поинаку

Можеби најинтересното прашање денес е што останува од „The Devils“ кога скандалот ќе се тргне настрана.

Останува извонредно необичен историски филм. Останува Oliver Reed во една од неговите најсилни улоги, Vanessa Redgrave во изведба што истовремено предизвикува сожалување и непријатност, и Derek Jarman кој уште пред сопствената голема режисерска кариера создава свет што не личи на ништо друго од британското кино во почетокот на седумдесеттите.

Останува и приказната за една заедница во која личната желба, политичкиот интерес, религиозниот авторитет и масовниот страв постепено се спојуваат додека повеќе никој не може да каже каде завршува верувањето, а каде започнува манипулацијата.

Во 1971 година публиката најмногу зборувала за она што филмот се осмелил да покаже. Педесет и пет години подоцна можеби поважно е она што се обидувал да каже.

Цензурата успеала да отсече делови од „The Devils“, но не успеала да ја отстрани неговата главна идеја: кога стравот ќе стане корисен за моќта, секое обвинување може да се претвори во вистина ако доволно институции почнат да го повторуваат.

Затоа враќањето на филмот во 2026 година не е само археолошки настан за љубителите на старото кино. Тоа е ретка можност едно дело конечно да биде оценувано според верзијата што неговиот автор ја оставил како своја – и да се види дали по половина век навистина бил опасен филмот, или она што филмот го препознавал во општеството.

За авторот: Јован Димитровски

Веб дизајнер со изразен талент и искуство во реализација на модерни и функционални веб решенија за македонски компании. Фокусиран е на креативни, технички прецизни проекти за онлајн претставување и е-продажба, усогласени со современите трендови.

За повеќе написи од авторот кликни тука.

Важна напомена: Сите права се задржани. Не е дозволено какво било преземање, копирање, објавување или преработка на делови или цели содржини од овој портал без претходно одобрение од авторот, редакцијата и/или издавачот. За секоја повреда на авторските и сродните права, Паноптикум го задржува правото да побара надомест и соодветна правна заштита.

Уредничка напомена: Во подготовката на содржината може да се користи дигитална/AI асистенција како помошна алатка за јазична, структурна, истражувачка или визуелна обработка. Финалниот текст е уреднички прегледан и објавен под одговорност на авторот и/или редакцијата. Главната илустрација на написот може да биде фотографија, авторска/архивска слика или AI-генерирана концептуална илустрација создадена за визуелна поддршка на текстот.