Рокенролот нема точен роденден. Нема една песна, еден град или еден музичар на кого без остаток може да му се припише реченицата: тука започна сè. Неговото раѓање повеќе личи на судир на различни американски музички светови кои со децении живееле еден покрај друг, понекогаш раздвоени со расни, класни и географски граници. Во еден момент тие светови почнале да се слушаат меѓусебно – и од тој судир излегол звук што веќе не можел да се врати назад.
Рокенролот не се роди во еден ден
Корените се во афроамериканскиот блуз, ритам и блузот и госпелот, но и во кантри-музиката, вестерн свингот и буги-вуги. Конгресната библиотека на САД го издвојува ритам и блузот од 1940-тите како еден од непосредните претходници на рокенролот, додека раниот рокабили се развивал од мешањето на кантри, свинг и буги-вуги.
Тоа е важно затоа што ја руши удобната легенда дека рокенролот одеднаш се појавил во педесеттите години на 20. век. Тој веќе долго се подготвувал во црквите, баровите, танцувачките сали, малите студија и радиостаниците на Америка. Пред некој да го именува жанрот, неговиот ритам веќе постоел.
Пред Елвис, гитарата веќе гореше
Уште пред светот да знае што точно значи „рокенрол“, Систер Розета Тарп ја користела електричната гитара со жестина и ритмичка слобода што подоцна ќе станат дел од самиот јазик на рокот. Таа се прославила уште кон крајот на 1930-тите, спојувајќи госпел со електричен звук што ги надминувал тогашните граници на духовната музика. Rock & Roll Hall of Fame ја вбројува меѓу клучните рани фигури на рокенролот.
Нејзината приказна потсетува на нешто што популарната верзија на музичката историја долго го оставаше во сенка: рокенролот не започнува со познатите бели машки ѕвезди од средината на педесеттите. Голем дел од неговата граматика бил создаден порано, во афроамериканската музичка култура.
Во таа предисторија се слушаат и Луис Џордан, Винони Харис, Биг Џо Тарнер и други изведувачи што во 1940-тите го правеле блузот погласен, побрз и попогоден за танцување. Гитарата станувала поостра, пијаното поударно, тапаните понагласени, а ритамот пофизички. Музиката сè помалку барала од публиката само да слуша. Барала да се движи.
Кога радиото ги премина старите граници
Затоа и обидите да се избере „првата рокенрол-песна“ секогаш остануваат спорни. Жанровите ретко се раѓаат со декларација. Песните не знаат дека некој подоцна ќе ги дели на блуз, ритам и блуз, рокабили или рокенрол. Тие циркулираат, се позајмуваат, се менуваат и повторно се појавуваат во нов облик.
Она што навистина се менува на почетокот на 1950-тите е размерот. Радиото почнува да ја носи оваа музика преку старите културни прегради. Диск-џокејот Алан Фрид во Кливленд станува една од клучните личности во популаризацијата на изразот „rock and roll“ за ритам и блуз музиката што ја емитувал. Неговото место во историјата на рокенролот не е толку во создавањето на звукот, колку во неговото именување, ширење и претворање во масовен младински феномен.
Тоа не била само промена на музичкиот вкус. Во Америка во која расната сегрегација сè уште била секојдневна стварност, белите тинејџери почнувале да слушаат музика создадена од црни изведувачи. Радиото, грамофонската плоча и концертите создавале простор во кој официјалните општествени поделби не можеле целосно да го контролираат она што младите го слушаат.
Музиката не ја укинала расната неправда. Но покажала колку апсурдни стануваат границите кога ритамот ги преминува без дозвола.
Чак Бери и моментот кога младоста доби свој јазик
Потоа доаѓа генерацијата што ќе му даде лице на новиот звук.
Чак Бери ја претвора електричната гитара во еден од главните симболи на жанрот. Во неговата музика се спојуваат кантри, блуз и ритам и блуз, а песните зборуваат за автомобили, училиште, љубов, танц и младешка желба за движење. Rock & Roll Hall of Fame го издвојува Чак Бери како една од пресудните фигури во обликувањето и развојот на рокенролот.
Кај Бери веќе не станува збор само за нов звук. Се раѓа цел речник на младоста. Електричната гитара повеќе не е само инструмент – станува став, движење, препознатлив гест.
Литл Ричард внесува друга енергија: пијано што удира речиси како перкусија, глас кој ја турка песната до работ на хаосот и сценска појава што одбива да биде пристојна според правилата на конзервативната Америка. Фетс Домино ја носи Њу Орлеанс традицијата во популарната музика, Бо Дидли создава ритам што ќе го препознаваат генерации гитаристи, а Биг Џо Тарнер ја поврзува ерата на ритам и блузот со експлозијата што следува.
Елвис – лицето на музика што веќе имаше историја
Елвис Присли ќе стане најпрепознатливото лице на раниот рокенрол. Но ако приказната започне со него, половина од историјата исчезнува.
Неговото значење е огромно токму затоа што во неговиот звук се среќаваат веќе постојните традиции на блузот, ритам и блузот, кантри, госпелот и популарната музика. Профилот на Елвис Присли во Rock & Roll Hall of Fame го нагласува токму ова мешање на различни музички традиции и неговата пресудна улога во носењето на новиот звук до огромна масовна публика.
Со Елвис рокенролот добива телевизиско присуство, спектакл и размер на културна опсесија. Но музиката што стигнува до милиони слушатели веќе има долго минато.
Тука лежи и една од противречностите на раниот рокенрол. Тој бил простор на културно мешање, но истовремено и дел од индустрија што не секогаш рамноправно ги наградувала оние од чија традиција се хранела. Афроамериканските музичари го создале огромниот дел од музичкиот јазик на жанрот, додека белите изведувачи полесно стигнувале до националните телевизии, големите издавачки куќи и поширокиот пазар.
Да се зборува за почетоците на рокенролот без оваа напнатост значи да се слуша музиката, а да не се слуша времето во кое настанала.
Кога возрасните слушаа врева, а младите – слобода
Во средината на 1950-тите изразот „rock and roll“ веќе се применувал на повеќе сродни музички стилови што стекнувале огромна популарност меѓу младите. Историјата на рокот во архивата на Конгресната библиотека токму овој период го бележи како момент кога новата музика станува една од движечките сили на популарната култура.
Плочите ги купувале тинејџери, радиостаниците ги менувале програмите, концертите станувале места на колективна возбуда, а возрасните почнувале да се прашуваат што точно се случува со нивните деца.
Тоа прашање веројатно било најсигурниот знак дека се родила нова култура.
Рокенролот му дал звук на генерацискиот јаз. Возрасните често слушале врева таму каде што младите слушале слобода. Телото, движењето, сексуалноста, облеката, фризурата и начинот на однесување станале дел од музиката исто колку и акордите. Одеднаш пејачот не бил само човек пред микрофон, туку знак дека може да се живее, да се движи и да се изгледа поинаку.
Од првиот ритам до култура што ќе го обиколи светот
Токму затоа почетоците на рокенролот не треба да се бараат во една митска студиска сесија. Неговата вистинска приказна е поширока: афроамериканскиот блуз и госпел, кантри-музиката на американскиот Југ, електричната гитара, радиото, малите независни издавачки куќи и младите со неколку долари во џебот за нова плоча.
До крајот на 50-те години на 20. век веќе станувало јасно дека не станува збор за краткотрајна американска мода. Од овој прв судир на блузот, госпелот, кантрито и ритам и блузот подоцна ќе произлезат британскиот рок, гаражниот рок, хард рокот, панкот, хеви металот и десетици други музички правци.
На Panoptikum тој долг пат може да се следи и низ приказните за Led Zeppelin и звукот што ја промени рок-музиката, преку безвременските рок-балади, па сè до македонската сцена и Мизар како една од нејзините најважни темни ѕвезди. Рокенролот одамна ја напуштил Америка и добил различни јазици, акценти и локални мемории.
Но најважното наследство на првиот рокенрол можеби не е жанрот што го создал, туку идејата што ја пуштил во светот: дека неколку акорди, силен ритам и доволно младешка дрскост можат да ја нарушат тишината на една цела епоха.
