Постојат композитори што ја градат музиката како храм, други како исповед, а Џоакино Росини ја отвора сцената како врата низ која одеднаш навлегуваат светлина, гласови, брзина и човечка слабост. Кај него музиката ретко стои мирно. Таа брза, намигнува, се преправа, се повторува, расте и во вистинскиот миг го претвора привидниот хаос во совршено организирана радост.

Затоа Росини не треба да се памети само како автор на „Севилскиот бербер“. Тој е композитор што ја разбрал сцената како жива машина на карактери, желби и недоразбирања. Неговата музика знае дека човекот е најсмешен токму тогаш кога е целосно уверен во сопствената важност. Зад елегантната слика на големиот италијански маестро стои остар набљудувач на суетата, моќта и вечната човечка потреба да изгледаме подобро отколку што навистина живееме.

Детството меѓу музиката и патувањето

Џоакино Антонио Росини е роден на 29. февруари 1792. година во Пезаро, во семејство во кое музиката била работа, судбина и секојдневен јазик. Татко му Џузепе свирел на хорна и труба, а мајка му Ана Гвидарини настапувала како пејачка. Детството на Росини не минало во тивка домашна сигурност, туку меѓу театри, патувања, проби и градови.

Во Луго учел композиција и басо континуо, а подоцна образованието го продолжил во Болоња. Рано се запознал со делата на Хајдн и Волфганг Амадеус Моцарт, композитор со кого го поврзувала ретката способност музиката истовремено да биде прецизна и разиграна. И кај двајцата комедијата не е декоративен додаток, туку средство за откривање на карактерот.

Ликовите пеат, се кријат, лажат, се вљубуваат и прават планови, додека оркестарот често знае повеќе од нив. Тој невидлив музички коментар ја претвора операта во интелигентна игра меѓу сцената и публиката.

Неговиот вистински театарски пат започнува во Венеција во 1810. година со едночинката „Брачна меница“. Во следните две децении работи со темпо што и денес изгледа неверојатно. До триесет и седмата година создава 39 опери и станува едно од најпознатите европски музички имиња. Биографската хронологија на Националниот музеј „Росини“ го следи токму тој вртоглав пат – од талентирано момче од Пезаро до автор чии дела ги исполнуваат најголемите европски театри.

Комедијата како висока интелигенција

Кога се зборува за Росини, најлесно е да се каже дека неговата музика е весела. Тоа е точно и недоволно. Радоста кај него има конструкција. Таа е напишана со математичка сигурност, со исклучително чувство за ритам, глас и драмско време.

Неговите ансамбли често започнуваат со едноставна ситуација. Потоа гласовите се умножуваат, ликовите влегуваат едни на други во речениците, оркестарот го зголемува притисокот, а сцената се претвора во музички вител. Секој лик мисли дека ја контролира ситуацијата, додека музиката веќе покажува дека контролата е изгубена.

Токму тука се појавува познатото росиниевско крешчендо. Една фраза се повторува, постепено расте динамиката, се додаваат инструменти, се зголемува напнатоста и публиката чувствува дека нешто мора да се случи. Росини знае дека повторувањето не мора да значи сиромаштија на идејата. Во неговите раце тоа станува очекување, комичен механизам и речиси телесна возбуда.

Музиката не објаснува дека на сцената владее хаос – таа самата станува хаос, притоа останувајќи совршено контролирана.

„Севилскиот бербер“ и триумфот роден од неуспех

„Севилскиот бербер“, премиерно изведен во Рим на 20. февруари 1816. година, е најславниот пример за таа уметност. Првата изведба поминала неславно, оптоварена со сценски незгоди, противници на композиторот и непријателски расположена публика. Делото сепак многу брзо го освоило театарскиот свет.

Фигаро, Розина, грофот Алмавива и доктор Бартоло не се само комични типови. Тие се луѓе заробени во сопствените желби и интереси. Фигаро ја претставува брзата практична интелигенција, Розина одбива да остане пасивна девојка, Алмавива верува дека љубовта може да се освои со маскирање, а Бартоло се обидува да го запре времето и младоста со правила и авторитет.

Музиката ги разобличува со духовитост, без суровост. Росини не ги мрази своите смешни луѓе. Тој ги познава премногу добро.

Истата сценска енергија ја имаат „Италијанката во Алжир“, „Пепелашка“, „Турчинот во Италија“ и „Страчката крадливка“. Во нив Росини ја доведува операта буфа до исклучителна подвижност. Ја презема традицијата на италијанската комична опера и ѝ дава ново темпо, посилна оркестарска боја и поголема драмска амбиција.

Во таа смисла, неговиот театар е близок до подоцнежната логика на оперетата и нејзината елегантна иронија. Заедничка им е вербата дека музичката сцена може да ја разоружа сериозноста, да ја спушти моќта на човечка мерка и да покаже колку смешно изгледа секој што се обидува целосно да го контролира животот.

Сериозниот Росини зад смеата

Популарноста на комичните опери понекогаш го прикрива другиот Росини – авторот на сериозни дела како „Танкред“, „Отело“, „Мојсеј во Египет“, „Семирамида“ и „Вилјем Тел“. Во нив се гледа композитор што не бил заробеник на сопствениот успех.

Тој го менувал односот меѓу гласот, хорот и оркестарот, барал поголема драмска целина и ја подготвувал италијанската опера за новата романтичарска чувствителност. Во неаполскиот период пишувал за виртуозни пејачи и создавал партии што барале извонредна подвижност, контрола и сценска присутност.

Белкантото кај Росини не е празна вокална декорација. Гласот се движи затоа што ликот мисли, чувствува, стравува или се обидува да надвладее. Убавината на пеењето не ја запира драмата – таа ја носи.

„Вилјем Тел“, премиерно изведен во Париз во 1829. година, е неговата последна опера. Делото покажува дека Росини веќе влегол во друг музички простор: пошироки форми, историска тема, силно присуство на природата, хорот и идејата за политичка слобода. Биографската одредница на италијанската енциклопедија „Трекани“ ја нагласува и пресвртната важност на ова дело во неговиот творечки пат.

Росини го отвора просторот што подоцна ќе го населат Белини, Доницети и Џузепе Верди. Верди ќе ја сврти италијанската опера кон потемна, политички и трагички набиена страна, но сцената што ја наследил веќе била преобразена од росиниевската енергија.

Молкот по триумфот

Најголемата мистерија во животот на Росини започнува таму каде што вообичаено би се очекувало ново поглавје на уште поголеми успеси. По „Вилјем Тел“, композиторот престанува да пишува опери. Имал само триесет и седум години, бил славен, богат и присутен на најголемите европски сцени.

Причините веројатно биле повеќе: нарушеното физичко и психичко здравје, исцрпеноста, политичките промени во Франција, финансиските спорови и преобразбата на европскиот оперски вкус. Не постои една реченица што целосно го објаснува неговото повлекување.

Можеби дел од одговорот лежи и во свеста дека веќе го кажал она што сакал да го каже во оперскиот театар. Уметникот не е должен бескрајно да го повторува сопствениот триумф. Понекогаш повлекувањето е последната форма на авторска контрола.

Росини сепак не замолкнал целосно. Во подоцнежните години ги создава „Стабат матер“, „Мала свечена миса“ и минијатурите обединети под ироничниот наслов „Гревови на староста“. Тие дела откриваат посмирен, поинтимен и често самоироничен автор.

И самиот наслов „Мала свечена миса“ носи росиниевски парадокс: скромност и театралност, молитва и човечка насмевка, сериозност што одбива да се претвори во студен камен.

Човекот зад анегдотите

Околу Росини се создале многу анегдоти – за неговата љубов кон храната, удобноста, духовитите забелешки и наводната мрзливост. Дел од нив се претерани, а дел веројатно внимателно негувани и од самиот композитор. Тие создале лик на гурман што случајно бил гениј.

Вистината е посложена. Зад леснотијата стоела огромна работна дисциплина во младоста, прецизно познавање на театарот и ретка способност за пишување музика што веднаш го наоѓа патот до публиката. За да звучи нешто лесно, често е потребна огромна контрола.

Росини добро знаел дека радоста е сериозна човечка потреба. Лесно е таа да се потцени како површна, особено во култура што трагедијата ја смета за подлабока од смеата. Неговата музика го оспорува тој ред. Комичното може да биде прецизно, мудро и беспоштедно. Насмевката понекогаш открива повеќе за човекот од свечениот монолог.

Наследството што сè уште се движи

Росини починал на 13. ноември 1868. година во Паси, тогаш предградие на Париз. Најпрво бил погребан на гробиштата „Пер Лашез“, а неговите посмртни останки во 1887 година биле пренесени во базиликата „Санта Кроче“ во Фиренца.

Пезаро и денес го чува неговото наследство преку музејот, фондацијата, конзерваториумот и Фестивалот на операта на Росини. Основан во 1980 година, фестивалот не ги повторува само најпознатите наслови, туку ги враќа на сцената запоставените дела и ги претставува во критички обновени верзии.

Тој напор е важен затоа што Росини лесно може да биде претворен во сопствена карикатура: неколку брзи арии, едно крешчендо и задолжителниот Фигаро. Зад тие препознатливи знаци стои композитор што го променил музичкиот театар, ја обновил италијанската опера и влијаел врз генерации автори во Италија, Франција и пошироко.

Кога денес го слушаме Росини, слушаме свет што постојано се забрзува, се заплеткува и се обидува да се претстави подобар отколку што е. Затоа неговата музика не звучи како музејски експонат. Таа звучи како препознавање. Човекот сè уште е суетен, заљубен, исплашен, лукав и смешен. А некаде зад сцената, Росини повторно го започнува крешчендото.