Ракопис меѓу манастирот и животот

„Кармина Бурана“ најчесто ја препознаваме преку моќниот хорски удар на „O Fortuna“, но нејзината вистинска приказна почнува многу порано од Карл Орф. Таа почнува во средновековен ракопис, во свет во кој манастирската писменост, патувачките учени луѓе, латинската култура, народниот јазик, љубовта, виното, играта, сатиричниот бес и стравот од судбината живеат во ист духовен простор.

Под името Codex Buranus денес се подразбира една од најзначајните збирки на световна средновековна лирика. Ракописот, чуван во Баварската државна библиотека во Минхен, содржи 318 песни, главно на латински, со делови и на германски, а неговата содржина е речиси целосно профана: моралистички и сатирични песни, љубовни и пролетни песни, песни за пиење, коцкање и игра. Токму затоа „Кармина Бурана“ е толку необична: таа не го претставува Средниот век како темна и неподвижна епоха, туку како свет исполнет со глад за живот, со телесност, иронија, духовна вознемиреност и радост која знае дека е кратка.

Песните од 12. и 13. век: човекот пред тркалото на Фортуна

Песните во „Кармина Бурана“ потекнуваат од културниот хоризонт на 12. и раниот 13. век. Тоа е време на латински школи, универзитети во зачеток, црковна ученост, но и на гласови што не сакаат да останат затворени во дисциплината на официјалниот морал. Меѓу авторите или носителите на таа поетска традиција често се спомнуваат вагантите и голијардите – патувачки ученици, клирици или интелектуалци на маргината, луѓе кои го познаваат латинскиот јазик, но не зборуваат секогаш со побожен тон.

Нивниот свет не е антирелигиозен во едноставна смисла. Тој е посложен: човекот знае за гревот, но ја чувствува привлечноста на телото; знае за минливоста, но сака песна; ја разбира непостојаноста на среќата, но не се откажува од пролетта, љубовта, виното и играта. Затоа централната слика на „Кармина Бурана“ е тркалото на Фортуна – судбината што крева и руши, ја врти човечката положба без предупредување, денес те поставува високо, утре те симнува долу.

Во тоа е трајното значење на овие песни. Тие не се само книжевен документ од Средниот век, туку сведоштво дека човековата природа се менува побавно од историските костими. Желбата, стравот, гордоста, пијаната веселост, еротската возбуда, разочарувањето и зависноста од среќата – сè што звучи модерно, веќе било испеано таму, во латински стихови од пред осум века.

Од ракопис до сцена: Орф не го „илустрира“ Средниот век

Карл Орф не направил музичка реконструкција на средновековните песни. Тој не сакал да го врати нивниот оригинален звук, ниту да создаде музејска слика на минатото. Неговата „Кармина Бурана“, компонирана во 1935-1936 година, е модерно сценско-музичко дело врз избор од средновековните текстови. Орф избрал 24 песни од збирката и од нив создал драматуршки лак во кој судбината, природата, страста, телото и распадот на човечката сигурност се претвораат во ритуал. Делото било премиерно изведено на 8. јуни 1937. година во Франкфуртската опера.

Затоа е важно „Кармина Бурана“ на Орф да не се слуша само како „познато класично дело“. Таа е сценска кантата, замислена со хор, солисти, оркестар, детски хор, ритам, движење, слика и телесно присуство. Издавачот Schott Music ја опишува почетната слика како страстен крик кон Фортуна, божицата на среќата, чие слепо владеење го прави човекот ранлив пред превртливоста на животот.

Орф не гради сложена симфониска психологија. Неговата сила е во нешто друго: во ударот, повторувањето, јасниот ритам, масивниот хорски звук, речиси архаичната енергија. Музиката делува како колективен обред. Не анализира – повикува. Не објаснува – обзема. Токму затоа „O Fortuna“ стана една од најпрепознатливите музички слики на 20. век: не затоа што е „ефектна“, туку затоа што во неколку минути ја собира старата човечка паника пред силите кои не можеме да ги управуваме.

Структурата на кантатата: круг што почнува и завршува со судбината

Орф ја организира „Кармина Бурана“ како голем кружен драматуршки облик. Делото започнува и завршува со „Fortuna Imperatrix Mundi“ – Фортуна, владетелка на светот. Тоа не е обична рамка, туку клуч за читање на целата кантата: сè што ќе се случи меѓу почетниот и завршниот повик е човечки обид да се живее под тркалото што постојано се врти.

По почетниот хорски блок следува „Primo vere“ – пролетта како будење на природата, светлина, сокови, движење и телесна радост. Тука животот повторно се отвора, но не како невина идила, туку како сила што го повикува човекот надвор од воздржаноста. Продолжението „Uf dem Anger“ ја спушта пролетната енергија на ливада, во игра, танц, народен и речиси телесен простор. Во оваа целина музиката станува поотворена, подвижна, ритмички заразна; човекот веќе не размислува за судбината, туку влегува во нејзиниот танц.

Потоа доаѓа „In Taberna“ – крчмата. Тоа е најтемниот и најгротескниот дел од делото, простор на машка бука, пијанство, коцка, претерување, самозаборав. Крчмата кај Орф не е само место за веселба; таа е сцена на распад на мерката. Тука човекот се смее, но смеењето има раб на очај. Телото сака уште, јазикот се ослободува, моралот се превртува во пародија. Средновековната сатира тука станува модерна слика на човекот што се губи во сопствената желба.

На тоа се надоврзува „Cour d’amours“ – дворот на љубовта. Орф го менува регистарот: од грубата крчмарска енергија преминува кон еротска возбуда, копнеж, заведување и несигурна нежност. Љубовта не е романтична утеха, туку уште една форма на изложеност. Таа го воздигнува човекот, но го прави ранлив. Во завршниот дел „Blanziflor et Helena“ љубовната слика се издигнува до митска и симболична убавина, пред повторно да се врати Фортуна и да го затвори кругот.

Така структурата на кантатата не е случаен редослед на избрани песни, туку драматургија на човечката состојба: судбина, пролет, игра, крчма, љубов, привидно воздигнување, повторен пад во космичкиот круг. Најпознатата изведбена поделба ја наведува токму оваа низа: „Fortuna Imperatrix Mundi“, „Primo vere“, „Uf dem Anger“, „In taberna“, „Cour d’amours“, „Blanziflor et Helena“ и повторното враќање на Фортуна.

Зошто „Кармина Бурана“ сè уште нè погодува

Можеби најголемата заблуда за „Кармина Бурана“ е дека нејзината популарност се должи само на звучната спектакуларност. Да, Орф создава музика што лесно го освојува просторот. Да, хорскиот удар, ударните инструменти и јасниот ритам имаат речиси физичка моќ. Но делото трае затоа што под таа надворешна сила има стара и едноставна вистина: човекот е суштество што знае дека е минливо, а сепак сака да пее.

Во средновековните песни таа вистина е кажана со латинска острина, со сатира, еротика, смеа и страв. Кај Орф таа е претворена во звучен круг. Ние не ја слушаме само историјата на еден ракопис, туку сопствената изложеност пред случајот, страста и времето. Затоа „Кармина Бурана“ не старее како музејски предмет. Таа повторно се активира секогаш кога хорската маса ќе го отвори прашањето што не може да се реши: кој управува со тркалото, и што му останува на човекот додека тоа се врти?

Во таа смисла средновековната „Кармина Бурана“ и Орфовата кантата не се исто дело, но се гледаат една во друга. Првата ни го дава текстот на човечката жед; втората му дава звук. Првата зборува од ракописот; втората од сцената. Меѓу нив стои истата Фортуна – слепа, моќна, рамнодушна – и истиот човек, кој и покрај сè, одново избира песна.

За современ македонски читател и слушател ова дело има уште една блиска линија: неговата енергија најдобро се разбира кога се доживува како заеднички настан, не како приватно слушање. Токму затоа неодамнешниот Panoptikum осврт „Кармина Бурана“ во Градскиот парк природно ја чита оваа музика како јавен ритуал, како звук што не собира само публика, туку создава чувство на заедничко присуство. А ако се гледа од книжевната страна, нејзината врска со старите поетски форми може да се чита и покрај размислувањето за баладата како песна што памети болка – затоа што и „Кармина Бурана“, на свој начин, е песна која памети колку човекот е силен токму кога знае дека не владее со сè.