Музика што не собира публика, туку создава заедништво
На 20 јуни, во 21:00 часот, Градскиот парк во Скопје ќе биде повеќе од летна урбана сцена. Ќе стане отворена концертна сала во која ќе одекне „Кармина Бурана“ од Карл Орф – дело што не се слуша рамнодушно, затоа што од првиот удар на „O Fortuna“ ја буди онаа стара човечка вознемиреност пред судбината, силата, телото, радоста и минливоста.
Концертот „Филхармонија на отворено“ е завршница на сезоната „Без филтер“, а изборот на „Кармина Бурана“ не е случаен. Ова не е камерна музика за тивко повлекување во себе, туку големо сценско движење, дело што бара простор, воздух, хорска маса, оркестарска сила и публика која ќе ја почувствува музиката пред целосно да ја објасни. За читателите што сакаат подлабок контекст за најпознатиот дел од кантатата, Паноптикум веќе пишуваше за Карл Орф и „O Fortuna“ – музика во која судбината не пее тивко, туку удира директно во човековото чувство за моќ и немоќ.
Според официјалната најава на Филхармонијата, концертот ќе се одржи во Градскиот парк, со почеток во 21:00 часот, под диригентската палка на маестро Најден Тодоров од Бугарија. Како солисти се најавени сопранистката Ана Дурловски, тенорот Николас Спанос од Грција и баритонот Иво Јорданов од Бугарија.
Три градови, една сцена, еден звучен здив
Оваа изведба има и поширок културен нерв. На сцената ќе се вкрстат музичари од Филхармонијата, Софиската филхармонија и Државниот симфониски оркестар од Солун, заедно со хорот на Националната опера и балет, Детскиот хор „Пиколо“ и хорот на Музичкото училиште од Солун. Тоа не е само голем изведувачки состав, туку гест: Балканот, кој често знае да се слуша преку политички шум, овде ќе се слуша преку заедничко дишење.
Токму затоа овој концерт не треба да се чита само како културен настан, туку и како јавна слика на можна нормалност. Кога музичари од Скопје, Софија и Солун седнуваат во ист оркестарски простор, тие не решаваат историски спорови и не пишуваат декларации. Тие прават нешто потешко и почовечко: ја создаваат дисциплината на заедничкиот звук. Во уметноста тоа се гледа веднаш – ако не слушаш, не можеш да свириш со други.
Во тој смисол, „Кармина Бурана“ во парк не е само спектакл со голем број учесници. Таа е и мала лекција за тоа што значи културата кога ќе излезе од институционалните ѕидови и ќе стане достапна, видлива, присутна меѓу луѓето. Во музичкиот простор на Паноптикум често се враќаме токму на ова прашање: дали музиката е украс на секојдневието или е еден од начините на кои човекот го разбира времето во кое живее?
Зошто токму „Кармина Бурана“?
„Кармина Бурана“ е едно од оние дела што одамна го надминале просторот на класичната музика. Почетниот и завршниот хор „O Fortuna“ влегол во филмови, реклами, стадиони, спектакли, масовна култура – понекогаш толку често што речиси забораваме дека зад тој препознатлив музички удар стои сериозна сценска кантата. Карл Орф ја гради врз средновековни латински и германски текстови за судбината, љубовта, виното, телесноста, пролетта, страста и превртливоста на среќата. Според енциклопедискиот преглед на Britannica, делото премиерно било изведено во 1937 година во Франкфурт, а текстуалната основа доаѓа од ракопис поврзан со баварскиот манастир Бенедиктбојерн.
Но причината зошто ова дело и денес ја полни сцената не е само неговата историја. Неговата сила е во тоа што Орф ја сведува музиката на нешто речиси првобитно: ритам, повторување, хорски удар, телесна енергија, судбински круг. Во „Кармина Бурана“ нема нежна утеха. Има тркало што се врти. Има човек кој слави, па се плаши; љуби, па губи; се крева, па паѓа. Затоа делото звучи подеднакво старо и современо.
Биографскиот преглед на Orff-Zentrum München го поставува Орф во поширок контекст како композитор и музички педагог чија работа не се сведува само на „Кармина Бурана“, но токму ова дело останува неговиот најсилен јавен печат. И можеби затоа неговата музика така лесно ја напушта салата и оди кон плоштад, парк, отворено небо: таа има нешто ритуално, нешто што бара заедница.
Паркот како сцена, градот како слушател
Отворените концерти имаат посебна демократија. Во сала публиката влегува со билет, со ред, со ритуал на тишина. Во парк музиката мора да го освои просторот поинаку. Таа се меша со воздухот, со движењето на луѓето, со летната вечер, со градскиот шум што постепено се повлекува пред оркестарот. Ако концертната сала е храм на концентрацијата, паркот е простор на средба.
Затоа ваквите настани ѝ се потребни на културата. Не за да се поедностави, не за да се направи „полесна“, туку за да покаже дека големата уметност не мора да биде далечна. Во време кога вниманието е распарчено, а јавниот простор сè почесто се троши на брзина, нервоза и гласност, една ваква изведба може да биде редок момент на заедничко слушање. А слушањето, кога е вистинско, е веќе културен чин.
Во тоа има и човечка димензија што не треба да се потцени. Музиката не ги брише сите разлики, но може да создаде кратко време во кое разликите не се главната вест. Паноптикум веќе пишуваше и за тоа дека музиката не е магија, но е моќна човечка сила. Во Градскиот парк, таа сила ќе биде јавна, звучна и заедничка.
Вечер во која судбината ќе одекне под отворено небо
На 20 јуни Скопје ќе добие концерт што не бара само присуство, туку внимание. „Кармина Бурана“ е премногу силна за да биде фон, премногу телесна за да остане само „класика“, премногу позната за да се слуша како нешто туѓо. Во изведба на голем здружен состав, под отворено небо, таа може да прозвучи како нешто што му припаѓа на градот.
Ако има вечери во кои културата накратко ја враќа јавната доверба во заедничкото, оваа има таква можност. Не затоа што музиката ќе реши нешто наместо нас, туку затоа што ќе нè потсети дека хармонијата не е романтична фраза. Таа е работа, слух, дисциплина и волја да не се свири само себеси.
