Кога ќе се спомне Џузепе Верди, не зборуваме само за голем композитор, туку за човек што успеал операта да ја оттурне од украсната театарска форма и да ја внесе право во нервот на животот. Кај него музиката не е само убавина. Таа е судир, немир, љубов, политика, болка, достоинство и народна меморија. Затоа Верди и денес не звучи како далечна историја, туку како автор што уште знае да нè погоди таму каде што сме најчовечки.
Од скромно потекло до голема европска сцена
Џузепе Фортунено Франческо Верди е роден во Ле Ронколе, крај Бусето, во тогашното Војводство Парма, во семејство со скромно потекло. Околу самиот датум на раѓање и денес постои мала историска нејаснотија – често се наведува 10 октомври 1813. година, додека некои авторитетни извори го бележат како 9/10 октомври. Но, многу поважно од таа календарска дилема е фактот дека уште како дете влегува во светот на црковната музика. Свири оргули и многу рано покажува дека не е само талентиран, туку и внатрешно оттурнат кон музиката како судбина.
Основите ги стекнува во родниот крај и во Бусето, каде што постепено се оформува како пијанист, композитор и музички дејствител. Милано, пак, станува клучната точка на неговото созревање. Токму таму се отвора вратата кон поширокиот музички свет, а во 1839. година во „Оберто“ веќе се наѕира автор што не сака само да се вклопи во традицијата, туку и да ја оттурне напред.
Наследник на традицијата, но и нејзин преобликувач
Верди се појавува во време кога италијанската опера веќе има големи имиња зад себе – Росини, Доницети и Белини. И нормално е на почетокот да се чувствува нивното влијание. Но, кај Верди уште рано се забележува нешто што не може да се сведе само на наследство. Кај него драмата не стои покрај музиката, туку се влева во неа. Ликовите не пеат за да ја покажат техниката, туку за да се оголат пред сцената и пред публиката.
Таа негова внатрешна насока станува јасна со „Набуко“ од 1842. година – дело со кое не само што стекнува голема репутација, туку практично се наметнува како нова централна фигура на италијанската опера. Ова не е важно само музички. Важно е и историски. Во време кога Италија минува низ период на национално будење и обединување, Верди станува име што добива и симболична тежина.
Верди и идејата за Италија
Често се вели дека Верди проговорил од душата на својот народ. Тоа не треба да се романтизира повеќе од потребното, но не треба ни да се потцени. Хорот „Va, pensiero“ од „Набуко“ со текот на времето станува една од најпрепознатливите музички слики на италијанскиот патриотски дух. Не затоа што е официјална химна, туку затоа што длабоко ја допира идејата за загубена татковина, слобода и припадност. Тоа е момент кога операта престанува да биде само сцена – и станува колективно чувство.
Токму тука е силата на Верди. Тој знае да ја направи музиката сценски ефектна, но без да биде празна. Кај него патосот има тежина. Емоцијата не е декорација. Таа е двигател на дејството. Затоа и неговите рани опери, како „Ломбардијците“, „Ернани“ и „Битката кај Легнано“, не се важни само како репертоарни наслови, туку и како документи на едно време во кое уметноста и историјата дишат во ист ритам.
Како ја менува операта однатре
Она што навистина го прави Верди голем не е само мелодијата, туку начинот на кој ја гради драмата. Тој постепено ја оттурнува староседелската „опера со бројки“, во која сè е јасно поделено на арии, дуети, ансамбли и хорови како посебни точки. Наместо тоа, почнува да создава поголеми драмски целини во кои музиката тече поприродно, а сцената дише пооргански. Тоа е пресврт што не се случува одеднаш, туку низ низа дела во кои Верди станува сè посигурен и послободен.
Притоа, тој многу внимава и на книжевната основа. Не му е сеедно што ќе се пее. Затоа и се врзува за автори како Бајрон, Шилер, Виктор Иго и Шекспир. Не случајно „Макбет“ има толку важно место во неговиот развој. Верди разбира дека големата опера не настанува само од голем глас, туку и од голем конфликт.
Првиот голем врв: „Риголето“, „Трубадур“, „Травијата“
Периодот од 1851. до 1853. година е, без претерување, еден од најсилните творечки удари во историјата на операта. Во тие неколку години настануваат „Риголето“, „Трубадур“ и „Травијата“ – три дела што и денес стојат во самиот центар на светскиот оперски репертоар. Тука Верди веќе не експериментира на пат. Тука тој знае што прави.
Во овие опери оркестарот повеќе не е само придружба. Тој станува активен драмски фактор. Гласот не е самодоволна виртуозност, туку карактер. Мелодијата не служи само за да се памети, туку и за да открива. А сцената не се распаѓа на убави музички делови, туку се собира во поголеми емоционални и драмски лакови. Тоа е Верди во полна сила – јасен, продорен, непосреден и страшно театарски точен.
Вториот врв и доцната зрелост
Во 1871. година доаѓа „Аида“ – дело што за многумина е неговиот втор голем творечки врв. Тоа е опера со раскош, но не празен раскош. Зад големата сцена, масовноста и спектаклот стои прецизно обликувана човечка драма. А токму тоа е тешката работа – да не се изгуби човекот во големината на формата.
Потоа, во доцните години, Верди покажува нешто што можат само најголемите – не се повторува. Напротив, се прочистува. Во „Отело“ и „Фалстаф“ гласот и оркестарот се испреплетуваат со зрелост, слобода и драмска интелигенција што делуваат речиси современо. Тука веќе зборуваме за автор кој ја знае традицијата до срж, но не ѝ робува. Ја користи, ја преобликува и ѝ остава нова мера.
Зошто Верди останува жив и денес
Со Верди италијанската романтична опера не само што достигнува врв, туку добива и еден од своите најтрајни облици. Неговите дела и денес се играат на најголемите оперски сцени, затоа што во нив има нешто што не старее: јасна човечка страст, драмска прецизност, музичка сила и чувство дека уметноста не е луксуз, туку јазик на суштинските работи.
Затоа, кога денес го читаме Верди само како енциклопедиска одредница, лесно можеме да останеме на површината. А тој не е површина. Тој е еден од оние редок тип автори што истовремено му припаѓаат и на својот век и на сите векови по него. И токму затоа не е доволно да се каже дека бил голем композитор. Треба да се каже и дека бил човек што ѝ даде на операта крвоток, нерв и историска тежина.
