Животот не почнува од нас

Човекот често сака да верува дека живее во сосема ново време. Дека неговите прашања, стравови, желби и дилеми се непознати за претходните генерации. Дека технологијата, брзината, градовите, екраните и новите навики конечно го одделиле од „старото“. Сепак, тоа е само површина. Под неа и натаму стојат истите човечки потреби: да се припаѓа некаде, да се памети, да се продолжи нешто вредно, да се најде јазик со кој животот нема да биде само секојдневно снаоѓање.

Традицијата не е музеј во кој влегуваме со наведната глава, ниту товар што мора да го носиме само затоа што некој пред нас го носел. Таа е жива меморија. Понекогаш е песна, јазик, семејна навика, празник, занает, обичај, куќен ред, начин на поздравување, мера во зборот, почит кон лебот и кон трудот. Затоа и УНЕСКО нематеријалното културно наследство го гледа како живи практики, знаења и изрази што заедниците ги препознаваат како дел од својот идентитет.

Современоста без корен брзо станува мода

Современоста ни дава алатки, простор, слобода и можност да се преиспитуваме. Таа нè учи дека ништо не мора да остане исто само затоа што некогаш било така. Во тоа има голема човечка добивка. Без современата мисла, многу неправди би се криеле зад зборот „традиција“. Без критичко читање на наследеното, обичајот лесно станува притисок, а почитта се претвора во послушност.

Сепак, современоста без корен брзо станува мода. Таа менува форми, јазици и вкусови, но ако нема подлабока врска со паметењето, останува празна потрошувачка на новини. Човек може да има најнова технологија, а да нема никаква внатрешна ориентација. Може да живее во свет на информации, а да не знае што вреди да се запамети. Може да биде „модерен“, а духовно расцепкан.

Затоа вистинското прашање не е дали треба да избереме меѓу традицијата и современоста. Прашањето е дали умееме да ги доведеме во разговор. Panoptikum веќе ја отвора таа линија во текстот „Традицијата живее само кога не ја чуваме како музеј“, каде што традицијата се гледа не како украс, туку како проверка на човечката мера.

Традицијата мора да дише, современоста мора да памети

Традицијата што не се менува воопшто станува вкочанета. Современоста што не памети ништо станува плитка. Едната без другата го губи човечкиот ритам.

Најубавите примери во животот се токму таму каде што старото и новото не се караат, туку се препознаваат. Народна песна што се изведува со нов аранжман, стар занает што добива современ дизајн, семеен празник што се слави без присила, мајчин јазик што живее и на хартија и во дигитален простор, стара куќа што не се руши туку се обновува со нова функција. Таквите споеви не се компромис, туку културна зрелост.

И во личниот живот е така. Човекот расте кога не бега од своето потекло, но и кога не му дозволува тоа потекло да го зароби. Да се почитуваат дедовците и бабите не значи да се повторува нивниот живот. Да се чува јазикот не значи да се одбива секоја нова форма на изразување. Да се слави празник не значи да се глуми побожност или припадност, туку да се почувствува дека времето има ритам, дека деновите не се само работни и неработни, туку и смисловни.

Опасноста од лажна традиција и празна модерност

Има традиција што не е вистинско наследство, туку идеологија облечена во народна носија. Таа бара да се молчи, да се повторува, да се исклучува другиот, да се докажува чистота. Таквата традиција не создава дом, туку страв. Не создава заедница, туку надзор.

Има и современост што не е вистинска слобода, туку пазарна брзина. Таа бара да се заборави сè што не може веднаш да се продаде, измери, брендира или претвори во содржина. Таквата современост не ослободува, туку троши. Не создава човек со поголем хоризонт, туку човек кој постојано мора да биде „во тек“, а ретко знае кон што тече.

Зрелото општество не ја обожава традицијата и не ѝ робува на современоста. Тоа избира. Препознава што треба да се зачува, што треба да се преобликува и што треба чесно да се остави зад себе. Во таа смисла, културата не е нешто што стои одделно од животот; таа е начинот на кој животот си дава форма, вредност и траење. Енциклопедискиот поим за културата упатува токму на нејзината врска со општеството, навиките, знаењата и облиците на човечко живеење, а не само со уметноста како издвоена област.

Да се биде современ со паметење

Во Македонија ова прашање има особена тежина. Нашето секојдневие често живее меѓу наследеното и увезеното, меѓу локалното паметење и глобалниот ритам, меѓу семејната куќа и дигиталниот екран. Не е проблем што светот се менува. Проблем е ако ние во таа промена влегуваме без сопствен глас.

Да се биде современ не значи да се избрише она што било. Напротив, најсилната современост е онаа што знае од каде доаѓа. Таа не ја носи традицијата како костим за свечени пригоди, туку како внатрешна мерка. Таа не ги повторува старите форми механички, туку ја продолжува нивната смисла. Во тој дух може да се чита и Panoptikum текстот „Јапонската култура – уметноста да се живее меѓу тишината и дисциплината“, каде што старото и новото не се прикажани како непријатели, туку како напнатост од која се создава препознатлив културен карактер.

Традицијата и современоста треба да бидат испреплетени затоа што човекот не е ниту само минато, ниту само иднина. Тој е суштество што наследува, избира, менува и пренесува. Сè што не наследува станува бездомно; сè што не се менува станува неподвижно. Животот е најчовечки токму кога паметењето не го гуши движењето, а движењето не го презира паметењето.