Аполитичноста често се претставува како чиста позиција. Како некаков безбеден простор надвор од партиите, идеологиите, изборите, кавгите и секојдневниот политички театар. „Не ме интересира политика“ звучи речиси како изјава за лична хигиена – начин човек да се огради од нешто што го смета за валкано, заморно или недостојно за неговото внимание.
И понекогаш навистина е така. Луѓето се изморуваат. По години ветувања, скандали, меѓусебни обвинувања и бескрајни поделби, повлекувањето изгледа како разумен облик на самоодбрана. Не секој сака денот да му започнува со партиски соопштенија и да завршува со телевизиски дебати во кои никој никого не слуша. Одбивањето да се живее во постојана политичка возбуда не е слабост.
Проблемот почнува кога одбивањето на политичкиот спектакл ќе се претвори во одбивање да се забележи политиката. Зашто политиката не престанува да постои кога ние ќе престанеме да зборуваме за неа.
Цената на струјата, данокот што го плаќаме, училиштето во кое учат децата, квалитетот на воздухот, јавниот превоз, болницата во која бараме помош, условите под кои работиме, можноста да купиме стан, правилата според кои некој добива или не добива социјална помош – сето тоа во одредена точка е политичко прашање. Не затоа што мора да има партиска боја, туку затоа што станува збор за одлуки што го уредуваат заедничкиот живот.
Токму тука се појавува една од најголемите заблуди околу аполитичноста: уверувањето дека човек може целосно да се повлече од политиката, а политиката за возврат ќе се повлече од неговиот живот.
Нема таков договор.
Аполитичноста не е исто што и непартијноста
Во јавниот говор често ги мешаме овие две работи. Некој не сака да биде член на партија, не чувствува лојалност кон политички лидер и не сака да учествува во партиски пресметки – и веднаш се прогласува за аполитичен.
Но непартијноста може да биде токму спротивното од апатијата.
Можно е човек да не припаѓа никаде, а внимателно да следи како се трошат јавните пари. Да не носи партиска книшка, а да реагира кога се уништува парк. Да нема омилен политичар, а да знае какви закони се носат во негово име. Да гласа различно на различни избори или воопшто да не се препознава во понудените опции, но сепак да смета дека јавниот простор му припаѓа и нему.
Таквата дистанца може да биде здрава. Таа го ослободува граѓанинот од потребата секоја постапка да ја брани затоа што „нашите“ ја направиле или да ја осудува само затоа што дошла од „нивните“.
Аполитичноста, пак, во својата крајна форма бара нешто друго: доброволно откажување од интересот за начинот на кој се распределуваат моќта, ресурсите и одговорноста.
Тоа веќе не е само личен вкус.
„Сите се исти“ како последна станица
Малку реченици имаат толку голема моќ да го затворат разговорот како: „Сите се исти.“
Во неа има вистинско разочарување. Искуството често му дава доволно материјал на човек да стане циничен. Политичари менуваат ставови, партии ги забораваат ветувањата, институции потфрлаат, а одговорноста знае да се раствори токму тогаш кога е најпотребна.
Цинизмот затоа не се раѓа од ништо.
Но ако однапред прифатиме дека сите се исти, тогаш сме се откажале и од потребата да ги разликуваме. Не според говорите, туку според постапките. Не според рекламите, туку според резултатите. Не според симпатијата, туку според одговорноста.
Тогаш веќе не прашуваме кој донел одлука, кому му користи, кој ја плаќа цената и дали можело поинаку.
„Сите се исти“ лесно станува алиби да не гледаме внимателно.
А таму каде што граѓаните престануваат да прават разлики, на политиката ѝ станува многу полесно да не прави разлика меѓу добро и лошо владеење.
Комфорот на набљудувачот
Има нешто привлечно во позицијата на човек што стои настрана. Тој не губи избори, затоа што никого не поддржува. Не мора да признае дека погрешил во проценката. Не мора да брани непопуларна позиција. Не ризикува разочарување од политичар во кого верувал.
Од дистанца, сите туѓи избори изгледаат малку наивни.
Но демократијата не е театар во кој граѓанинот купува билет само ако претставата му се допаѓа. Таа повеќе личи на заедничка куќа во која и оној што не учествува во договорот околу покривот сепак ќе почувствува кога ќе протече.
Некој друг секогаш ќе ја донесе одлуката што ние сме одбиле да ја разгледаме. Некој ќе гласа. Некој ќе лобира. Некој ќе пишува закони. Некој ќе одлучува каде ќе оди буџетот. Некој ќе поставува приоритети.
Празното место не останува празно.
Затоа политичката пасивност никогаш не произведува вакуум. Таа само ја намалува бројката на оние што учествуваат во распределбата на моќта.
Кога повлекувањето станува отпор
Сепак, не секое неучество е рамнодушност.
Постојат моменти кога човек намерно одбива да влезе во наметната поделба. Не сака да биде мобилизиран во бескрајното „ние против нив“. Не прифаќа секое прашање да се претвори во партиски тест за лојалност. Одбива да мрази човек само затоа што гласа поинаку.
Таквата аполитичност, ако воопшто треба така да ја наречеме, може да биде отпор кон партизацијата на животот.
Здравото општество не бара од човекот постојано да биде политички активист. Не секое пријателство треба да стане дебата. Не секој концерт, спортски натпревар, семеен ручек или книжевна вечер треба да се претвори во продолжение на собраниската сала.
Човек има право на простори во кои политиката нема да биде центарот на светот.
Но има разлика меѓу желбата политиката да не ни го проголта животот и уверувањето дека можеме да живееме како заедничките одлуки да не нѐ засегаат.
Првото е потреба за нормалност. Второто е луксуз кој често зависи токму од тоа колку политичките одлуки во моментот нѐ штитат од нивните последици.
Кој може да си дозволи да биде аполитичен?
Ова прашање ретко се поставува.
На човек со стабилна работа, пристојна плата, здравствено осигурување и сигурен дом политиката може долго време да му изгледа како непријатна бучава од телевизорот. За човек чија егзистенција зависи од една административна одлука, од промена на закон, од висината на минималната плата или од функционирањето на јавната болница, таа бучава многу побрзо станува конкретна реалност.
Аполитичноста затоа понекогаш е и привилегија.
Можеме да кажеме дека нешто „не нѐ интересира“ сè додека последиците од тоа нешто не стигнат директно до нашата врата. Тогаш одеднаш откриваме дека имаме став.
Човекот што вчера не сакал да слуша за урбанизам станува многу заинтересиран кога пред неговиот прозорец ќе се појави градилиште. Оној што не размислувал за здравствениот систем почнува да го анализира кога ќе му затреба лекар. Даночната политика изгледа далечна сè додека не ја видиме на сопствената сметка.
Политичкото често станува видливо дури кога ќе стане лично.
Граѓанинот не мора да биде навивач
Можеби токму тука треба да бараме излез од лажниот избор меѓу политичка опседнатост и целосна апатија.
Не мораме да живееме за политика за да бидеме политички свесни. Не мораме секој ден да читаме партиски препукувања. Не мораме да имаме став за секоја изјава. Не мораме да навиваме. Не мораме да се караме со роднини, пријатели и непознати луѓе по социјалните мрежи. Но би требало да знаеме кој одлучува во наше име.
Да прашаме кога нешто не е јасно. Да провериме пред да поверуваме. Да разликуваме пропаганда од аргумент. Да не го мериме истиот потег со два аршина во зависност од тоа кој го направил. Да не ја подаруваме сопствената проценка на партија, лидер, телевизија или алгоритам. Тоа можеби е посуштински облик на политичност од гласното декларирање припадност.
Зрел граѓанин не е оној што има мислење за сè. Туку оној што знае дека заедничкиот живот не се уредува сам од себе.
Тишината исто така има последици
Во аполитичноста нема ништо неморално сама по себе. Никој не е должен животот да го претвори во политичка мисија. Заморот е реален. Разочарувањето е реално. Потребата човек понекогаш да се исклучи од вревата е сосема човечка. Но трајното повлекување има цена.
Кога разумните луѓе решаваат дека јавните работи се премногу валкани за нив, јавните работи не стануваат почисти. Само остануваат во рацете на оние што немаат проблем да се занимаваат со нив. Можеби затоа најважното прашање не е дали сме политични или аполитични. Прашањето е дали сме подготвени да бидеме граѓани и тогаш кога никој не бара од нас да навиваме за него.
Зашто човек може да се откаже од партијата, од политичката емисија, од паролата и од секојдневната расправија. Тоа понекогаш е дури и здраво. Од последиците на заедничките одлуки, сепак, не може да се отпише.
