Светската здравствена организација на 7. октомври 2026. година ги објави своите први глобални насоки за интегрирано лекување на дебелината кај децата и адолесцентите. Најјасната граница во препораките е поставена кај најмладите: СЗО не препорачува фармаколошки третман, баријатриска хирургија или уреди за намалување на телесната тежина кај деца до 9-годишна возраст.
Кај адолесцентите од 10 до 19 години, лекови одобрени за третман на дебелина може да се разгледуваат, но само кога надгледувана програма што ги обединува исхраната, физичката активност и промените во однесувањето не ги постигнала посакуваните резултати. Баријатриска хирургија може да се земе предвид само кај адолесценти со тешка дебелина и под строго утврдени услови, наведува Светската здравствена организација во официјалното соопштение.
170 милиони деца и адолесценти живеат со дебелина
Новите насоки доаѓаат во време кога размерите на проблемот значително се променети. Според најновите податоци на СЗО, во 2024. година околу 170 милиони деца и адолесценти на возраст од 5 до 19 години живееле со дебелина. Од нив околу 70 милиони биле деца од пет до девет години, а 100 милиони адолесценти од 10 до 19 години.
Уште повпечатлива е промената во подолг период: уделот на децата и адолесцентите со дебелина во оваа возрасна група пораснал од околу 2 проценти во 1990. година на 8 проценти во 2024. година. Тоа значи дека распространетоста на дебелината практично се зголемила четирикратно. Вкупно околу 400 милиони млади на возраст од пет до 19 години во 2024. година имале прекумерна телесна тежина, покажува ажурираниот преглед на СЗО за дебелината и прекумерната тежина.
Овие бројки се важни затоа што дебелината во детството одамна не се разгледува само како прашање на телесна тежина или изглед. СЗО ја третира како хронична болест создадена преку сложено дејство на биолошки, социјални, средински и бихевиорални фактори. Таа може уште во младоста да го зголеми ризикот од дијабетес тип 2 и кардиоваскуларни заболувања, а последиците можат да го опфатат и психичкото здравје преку стигма, дискриминација, врсничко насилство, анксиозност, депресивни состојби и ниска самодоверба.
Основата на третманот не е таблетата
Суштината на новите препораки лесно може да се изгуби ако вниманието се задржи само на прашањето дали и на која возраст смеат да се користат лекови. Во посебните насоки за децата помлади од 10 години и во насоките за адолесцентите од 10 до 19 години, СЗО го поставува третманот многу пошироко: исхрана, физичка активност, намалување на седечкиот начин на живот, спиење, бихевиорална поддршка и долгорочно следење треба да се поврзат во индивидуализирана грижа.
Токму затоа организацијата силно препорачува структурирани интервенции во исхраната, физичката активност и однесувањето, самостојно или како дел од поширока програма. Дигиталните здравствени интервенции кај помладите може да имаат место, но со надзор од родител или старател.
Ова е значајна разлика во однос на поедноставениот јавен разговор за дебелината, каде решението често се сведува или на „јади помалку“, или на нов лек што ветува брзо намалување на килограмите. Сличната тема Panoptikum веќе ја отвори преку анализата за дебелината во Европа и податоците за Македонија, како и преку прашањето колку средината во која растат децата го определува нивниот избор на храна.
Проблемот не може да се остави само на детето и семејството
СЗО посебно предупредува дека третманот сам по себе нема да го запре растот на детската дебелина. Ако здравата храна е тешко достапна или прескапа, ако секојдневието остава сè помалку простор за движење, а децата постојано се изложени на средина што поттикнува прекумерна консумација и седечки начин на живот, одговорноста не може да се сведе само на лична дисциплина.
Оттука, новите насоки бараат и пошироки мерки во образованието, урбаното планирање, транспортот, социјалната заштита и политиките за храна. Истата логика важи и на индивидуално ниво: исхраната и физичката активност функционираат најдобро како долгорочни навики, а не како краткотрајна казна поради бројката на вагата.
Новите препораки затоа не се порака дека лековите се „добри“ или „лоши“. Тие поставуваат возраст, услови и медицинска процена таму каде што употребата воопшто може да се разгледува. Кај најмалите деца границата е јасна – нема фармаколошки третман за дебелина. Кај адолесцентите постои можност, но како дел од медицински надгледувана, поширока и долгорочна грижа. Тежиштето останува на здравјето, функционирањето и благосостојбата на детето, а не само на намалувањето на килограмите.
