Современиот човек живее во чуден здравствен парадокс. Никогаш немал повеќе информации, лекови, дијагностички можности и научни сознанија, а сепак сè почесто се враќа кон природата, кон храната, кон билките, кон движењето, кон молитвата, медитацијата и кон старите системи на лекување. Не затоа што медицината исчезнала, туку затоа што во многу случаи исчезнала рамнотежата.
Светската здравствена организација традиционалната, комплементарната и интегративната медицина ја опишува како широк простор на знаења, практики и искуства што постоеле пред современата биомедицина и сè уште се користат во различни култури. Тоа не значи дека секој „природен“ метод е автоматски безбеден, ниту дека секоја алтернативна терапија може да ја замени лекарската дијагноза. Но значи дека човекот одамна разбрал нешто што денес повторно станува важно: здравјето не е само отсуство на болест, туку начин на живеење.
Во таа слика храната има централно место. Лошата исхрана, хроничниот стрес и недоволната телесна активност се меѓу најсилните непријатели на здравјето на современиот човек. СЗО нагласува дека нездравата исхрана и недостигот од физичка активност се важни ризици за незаразни болести, а здравата исхрана ја поврзува со превенција од малнутриција, дијабетес, срцеви заболувања, мозочен удар и други хронични состојби.
Колку е присутна комплементарната и алтернативната медицина?
Истражувањето на Националниот центар за комплементарно и интегративно здравје во САД, спроведено врз 31.044 возрасни лица во рамките на National Health Interview Survey, покажало дека 36% од испитаниците користеле некој вид комплементарна и алтернативна медицина. Кога во оваа група се вклучуваат и мегавитаминската терапија и молитвата од здравствени причини, процентот се зголемува на 62,1%, според извештајот на NCCIH.
Таму се забележува и една важна социолошка слика: КАМ почесто ја користат жените отколку мажите, како и луѓето со повисоко образование. Најчесто наведувана форма била молитвата за здравје, што покажува дека грижата за телото често се допира и со духовната потреба на човекот да најде смисла, утеха и внатрешна потпора во болеста.
Испитаниците навеле повеќе причини зошто се свртуваат кон КАМ. Најголем дел од нив сметале дека таа може да го подобри здравјето кога се користи заедно со конвенционален медицински третман. Други ја користеле од љубопитност, затоа што конвенционалната медицина не им помогнала доволно, затоа што лекар им препорачал одредена метода или затоа што стандардната терапија им била прескапа.
Кога „алтернативно“ станува корисно, а кога ризично?
Најразумниот пристап не е во војна меѓу „природното“ и „медицинското“. Вистинското прашање е што е безбедно, што е докажано, што може да помогне како поддршка, а што може да го одложи неопходниот третман. Акупунктурата, медитацијата, техниките за релаксација, правилната исхрана, физичката активност и одредени фитотерапевтски практики можат да имаат место во пошироката грижа за здравјето, но не смеат да бидат изговор за самодијагностицирање, прекин на терапија или бегство од лекар.
Токму затоа зборот „комплементарна“ е попрецизен од зборот „алтернативна“. Комплементарното дополнува; алтернативното често се претставува како замена. А кога станува збор за сериозна болест, замена без лекарски надзор може да биде опасна. Природата лекува, но природата не е секогаш блага. И билките имаат активни материи, интеракции, несакани ефекти и граници.
Храната како лек, но и како ризик
На Хипократ често му се припишува мислата дека храната може да биде и лек и отров. Дури и кога историската точност на таа формулација е предмет на расправа, нејзината суштина останува силна: она што секојдневно го внесуваме во телото не е неутрално.
Индустриското производство на храна донесе достапност, брзина и изобилство, но донесе и сериозни искушенија: преработени производи, вишок шеќери, сол, заситени масти, засилувачи на вкус, бои, ароми и адитиви што го прават јадењето попривлечно, но не секогаш и поздраво. СЗО во своите препораки за здрава исхрана нагласува дека исхраната треба да биде разновидна, со доволно овошје, зеленчук, мешунки, јатки и цели житарки, а со ограничување на солта, шеќерите и нездравите масти.
Во традиционалните медицински системи, вклучително и во кинеската медицина, исхраната никогаш не била третирана само како калориска потреба. Таа била дел од поширок поредок: ритам на денот, сезонска рамнотежа, движење, дишење, телесна умереност и внатрешен мир. Во тоа има нешто што современата превентивна медицина повторно го открива со поинаков јазик.
Природната храна како основа на секојдневното здравје
Најважно е менито да биде составено од разновидна, едноставна и што помалку преработена храна. Растителната храна е најблиску до својот природен облик: овошје, зеленчук, житарки, семиња, мешунки и јатки. Во нив хранливите состојки доаѓаат во природни односи, а токму тие односи често се нарушуваат при прекумерна обработка, рафинирање и индустриска преработка.
Суровата храна, кога е безбедна и соодветно измиена, зачувува голем дел од своите хранливи својства. Но и тука е потребна мера. Не секој организам поднесува ист тип исхрана, не секоја состојба бара ист режим и не секој „здрав“ производ е здрав за секој човек. Здравата исхрана не е догма, туку разумна рамнотежа.
Во секојдневната исхрана значајно место имаат житарките и интегралните производи: пченица, јачмен, ориз, пченка, хелда, овес, интегрален ориз и нивните семиња или ’ркулци. Мешунките и семињата – соја, леблебија, лен, сусам, сончоглед, бадем и лешник – се добар извор на растителни протеини, масти и минерали. Сојата и производите од соја можат да бидат замена за млеко и млечни производи кај луѓе што ги избегнуваат или не ги поднесуваат, но и тука изборот треба да биде умерен и индивидуално приспособен.
Овошјето и зеленчукот остануваат незаменлива основа. Целерот, морковот и цвеклото се меѓу намирниците што традиционално се поврзуваат со прочистување, минерализација и поддршка на организмот. Но нивната сила не е во чудотворноста, туку во редовноста: здравјето ретко се гради со еден голем потег, а многу почесто со мали секојдневни избори.
Здравјето како навика, не како кампања
Најголемата заблуда на современиот човек е дека здравјето може да се „поправи“ повремено: со еден детокс, една диета, еден чај, една таблета или една недела дисциплина. Но телото памети подолго од нашата волја. Го памети сонот, храната, движењето, стресот, стравот, претерувањето и занемарувањето.
Затоа најдобрата врска меѓу алтернативната медицина и здравата исхрана не е во ветувањето за брзо лекување, туку во враќањето на човекот кон основите: природна храна, умереност, движење, одмор, психичка стабилност и доверба во проверено знаење. Кога овие нешта се поврзуваат со современата медицина, а не се поставуваат против неа, тогаш „алтернативното“ престанува да биде бегство и станува дел од поширока култура на здрав живот.
Во крајна линија, здравјето не е само медицинско прашање. Тоа е култура на секојдневието. А човекот што знае што јаде, како живее, кога запира и кога бара стручна помош, веќе направил голем чекор кон најстарата и најсовремена медицина – разумната грижа за себе.
