Пушењето во Македонија одамна не е само здравствен проблем. Тоа е семејна навика, општествен ритуал, економски товар и културно наследена толеранција кон зависноста. Новата расправа за производите без чад отвора важно прашање: дали борбата треба да биде насочена подеднакво против секоја употреба на никотин или, пред сè, против согорувањето што создава токсичен чад?
Цигарата кај нас речиси никогаш не е само цигара. Таа е пауза на работа, придружник на кафето, изговор за разговор, начин на смирување и знак на припадност кон друштвото. Нејзината сила не произлегува единствено од никотинот, туку и од општествената нормалност што ѝ ја признаваме. Човекот што пуши не се крие; тој пуши пред кафуле, на семејна прослава, понекогаш и пред сопствените деца. Токму затоа пушењето не може да се намали само со предупредување на кутијата.
Светската здравствена организација наведува дека тутунот годишно одзема повеќе од седум милиони животи, меѓу кои над 1,6 милиони непушачи изложени на чад од други лица. Организацијата нагласува дека сите облици на употреба на тутун се штетни и дека не постои безбедно ниво на изложување на тутунски чад. Тоа е почетната точка што не смее да се релативизира во ниту една расправа за намалување на штетата.
Што навистина ја предизвикува најголемата штета?
Во последните години сè почесто се истакнува разликата меѓу никотинот и чадот создаден со согорување на тутунот. Никотинот создава зависност и не е безопасен, но најголем дел од тешките заболувања поврзани со пушењето произлегуваат од вдишувањето на токсичните материи што се ослободуваат при горењето на цигарата.
Поранешните директори на СЗО Роберт Биглхол, Тики Панг и Рут Бонита неодамна повикаа политиките за контрола на тутунот да ја вклучат и концепцијата за намалување на штетата. Нивната теза не е дека никотинските производи без чад се здрави, туку дека за пушачите кои не успеваат целосно да се откажат, преминувањето на научно проценети и строго регулирани алтернативи може да биде помалку штетно од продолжувањето со цигари.
Овој пристап ја поместува расправата од морализирање кон управување со ризикот. Но токму тука почнува и опасната зона: „помалку штетно“ лесно може да биде претворено во „безопасно“, особено преку рекламирање, атрактивни вкусови и технолошки дизајн насочен кон младите.
Намалувањето на штетата не е дозвола за нова зависност
Во јавното здравје намалувањето на штетата не е непознат концепт. Тоа значи дека, кога целосното прекинување на ризичното однесување не се случува веднаш, се применуваат мерки што ги намалуваат неговите најтешки последици. Во случајот со пушењето, целосното откажување од тутунот и никотинот останува најдобрата можност. Производите без согорување можат да се разгледуваат само како втор избор за полнолетни пушачи кои инаку би продолжиле да пушат.
Кралскиот колеџ на лекари во Велика Британија оценува дека намалувањето на штетата има потенцијал да спречи заболувања и смртни случаи, особено ако помалку ризичните производи им помогнат на пушачите да ги напуштат цигарите. [Кралски колеџ на лекари: Никотин без чад]
Сепак, таквата политика може да има смисла само ако постави јасни граници. Таа не смее да создава нова генерација зависници, да го нормализира никотинот меѓу непушачите или да го охрабрува паралелното користење цигари и алтернативни производи. Ако пушачот само додаде нов производ, а продолжи да пуши, здравствената придобивка може да биде многу помала од онаа што ја ветува рекламата.
СЗО предупредува дека електронските цигари, загреваниот тутун и никотинските кесички треба да бидат строго регулирани, особено поради нивната привлечност за децата и адолесцентите. Заштитата на младите не е спореден услов, туку мора да биде средиште на секоја политика за никотинот. [СЗО: Посилна регулација на никотинските производи]
Македонскиот парадокс: родителот предупредува со цигара во раката
Најголемата слабост на македонската борба против пушењето не е недостигот од информации. Речиси секој возрасен човек знае дека цигарите предизвикуваат рак, срцеви и белодробни заболувања. Проблемот е што знаењето не преминало во општествена норма.
Возрасните често им зборуваат на младите да не пушат, но истовремено го претставуваат пушењето како природен дел од секојдневието. Детето не учи само од родителската забрана, туку и од она што секојдневно го гледа. Кога цигарите се присутни на масата, во автомобилот, на терасата и на секоја прослава, предупредувањето ја губи убедливоста.
Во Македонија пушењето останува широко распространето. Достапните економски анализи покажуваат дека земјата има една од највисоките стапки на пушење во Европа, со сериозна изложеност на пасивно пушење и значителен финансиски товар врз домаќинствата. [Economics for Health: Потрошувачката на тутун во Северна Македонија]
Особено загрижува фактот што пушењето е видливо и лесно достапно. Забраните постојат, но нивното спроведување често зависи од сезоната, типот на објектот или волјата на инспекцијата. Така законот станува препорака, а чадот – привилегија на оној што прв ќе запали.
Меѓу науката и интересите на индустријата
Расправа за намалување на штетата е потребна, но таа мора да се води со целосна транспарентност. Тутунската индустрија има долг историски запис на минимизирање на ризиците, селективно претставување на научните наоди и приспособување на маркетингот кон нови генерации потрошувачи.
Поради тоа не е доволно производителот да тврди дека некој производ создава помалку штетни материи. Потребни се независни истражувања, долгорочни податоци, јавна контрола и регулација пропорционална на реалниот ризик. Производ што потенцијално може да му помогне на долгогодишен пушач не мора да биде прифатлив за млад непушач. Истиот предмет може да биде средство за намалување на штетата за едниот, а врата кон зависност за другиот.
Затоа државата не смее да избира меѓу две крајности: ниту да ги прогласува сите производи за идентични, ниту да им дозволи на компаниите сами да ја определуваат нивната безопасност. Науката треба да го измери ризикот, државата да постави правила, а здравствениот систем да му помогне на пушачот да се откаже.
Каков пристап ѝ е потребен на Македонија?
Македонија нема потреба од уште една кампања што само ќе соопшти дека пушењето е штетно. Потребна е политика што ќе биде присутна во училиштето, домот, здравствената ординација, угостителскиот објект и даночниот систем.
Таквата политика треба да опфати доследна забрана за пушење во затворени јавни простори, подобра заштита од пасивен чад, програми за бесплатно или достапно одвикнување, советување преку матичните лекари, ограничување на рекламирањето и продажбата на малолетници, како и контрола на вкусовите и дизајнот што ги привлекуваат младите.
Алтернативните никотински производи, доколку независните докази покажуваат дека носат помал ризик од цигарите, би можеле да имаат ограничена улога за полнолетни пушачи кои не успеваат да се откажат со проверени методи. Но таа улога мора да биде прецизно дефинирана: не за деца, не за непушачи, не како моден предмет и не како изговор цигарите да продолжат паралелно.
Не е доволно да исчезне чадот
Чадот навистина е клучна разлика во степенот на штетата, но не е единственото прашање. Зад него остануваат зависноста, навиката, пазарот и културата што го прави никотинот општествено пожелeн. Ако ја отстраниме цигарата, а создадеме нова масовна зависност меѓу младите, сме го смениле производот, но не и суштината на проблемот.
Зрелата здравствена политика не ги изедначува сите ризици, но ниту ги прикрива. Таа признава дека целосното откажување е најдобриот исход, дека согорувањето создава најголем дел од опасноста и дека производите без чад не се безопасни. Истовремено, таа ги штити децата од секој облик на никотинска зависност и на возрасните пушачи им обезбедува вистинска помош, наместо осуда.
Борбата против пушењето нема да се добие со една забрана, една замена или една научна теза. Ќе се добие кога цигарата ќе престане да биде нормална слика на семејната маса, кога законот ќе важи и во зима и во лето и кога пушачот нема да биде оставен сам меѓу зависноста и комерцијалните ветувања.
Прашањето, конечно, не е дали треба да се бориме против чадот или против никотинот. Прашањето е како да ја намалиме болеста денес, без да создадеме нова зависност за утре.
Напомена: Текстот има аналитичка и информативна цел и не претставува медицински совет. Лицата што сакаат да престанат со пушење треба да се советуваат со лекар или друг квалификуван здравствен работник.
