На 4. август нуклеарната централа „Кршко“ сè уште работеше со полна реакторска моќ. Истовремено, раководството на централата ги извести надлежните институции дека нискиот проток и зголемената температура на Сава може да наметнат намалување на производството, а во најнеповолно сценарио и постепено запирање на централата.
Тоа предупредување ја открива суштината на кризата што се шири низ регионот. Сушата веќе не се мери само во пресушени ниви, плитки речни корита и ограничено наводнување. Таа се мери и во мегават-часови, во цената на увезената струја и во способноста на енергетските системи да издржат долги периоди без дожд.
Македонија засега е во подобра хидролошка положба од дел од соседните земји. Тоа е значајна предност, но не и трајна заштита. Регионалната енергетика е поврзан систем: кога реките во една земја престануваат да ги ладат централите или да ги движат турбините, последиците преку пазарот и цените стигнуваат и до државите во кои сè уште има доволно вода.
Кога реката станува граница за електраната
Нуклеарната централа „Кршко“ ја користи водата од Сава во третиот, разладен круг на постројката. Водата не влегува во реакторот, туку служи за одведување на топлината што не може да се претвори во електрична енергија. Потоа повторно се враќа во реката, но под строги еколошки ограничувања.
Според официјалното соопштение на нуклеарната централа „Кршко“, просечната дневна температура на Сава на местото на целосно мешање не смее да надмине 28 Целзиусови степени. Централата, исто така, не смее да ја зголеми температурата на реката за повеќе од три степени.
Кога протокот е низок, а водата веќе е загреана од топлотниот бран, просторот за безбедно и еколошки дозволено ладење станува сè потесен. Во такви услови се активираат разладните кули, но и тие трошат дел од произведената електрична енергија. Топлата вода ја намалува и ефикасноста на секундарниот круг, па централата може да работи со полна реакторска моќ, а во мрежата сепак да испорачува помалку струја.
Овде е важна разликата меѓу предупредување и веќе донесена одлука. На 4. август „Кршко“ не беше затворена и не беше објавено дека производството сигурно ќе се намали за одреден процент. Централата соопшти дека ќе го приспособува работењето според состојбата на Сава и дека намалување на реакторската моќ ќе биде потребно само ако не можат да се почитуваат пропишаните ограничувања.
Токму оваа разлика често се губи во регионалните медиумски наслови. Ниската река не значи автоматски нуклеарна опасност. Таа, сепак, може да стане производствено ограничување со сериозни последици за снабдувањето и цената на електричната енергија.
Сушата веќе се пресметува во мегават-часови
Дунав, Драва и делови од Сава летово бележат исклучително ниски водостои. На повеќе места пловидбата е ограничена, товарните бродови мора да носат помалку стока, а системите што зависат од речната вода работат под сè поголем притисок.
Причината не е само еден топлотен бран. Во горниот слив на Дунав имало недоволно врнежи и снег, а високите температури биле придружени со невообичаено ниска влажност на воздухот. Кога врнежите се мали, снежната покривка недоволна, а испарувањето огромно, реката губи вода и од дотокот и од сопствената површина.
Хидрогеологот Зоран Стевановиќ објаснува дека во вакви услови загубата на вода од акумулациите може да достигне стотици литри во секунда. Во поголемите акумулации, според неговата процена, испарувањето може да надмине и илјада литри во секунда. Неговото пошироко објаснување за причините може да се прочита во анализата за пресушувањето на Дунав.
Ова е моментот кога сушата престанува да биде само метеоролошки настан. Хидроцентралите произведуваат помалку кога дотокот слабее. Нуклеарните и термоцентралите зависат од вода за ладење. Земјоделството бара повеќе наводнување токму кога резервите се намалуваат. Индустријата и градовите, пак, продолжуваат да трошат вода според потребите на систем создаден за поинакви климатски услови.
Македонија засега има вода, но нема право на опуштање
Домашната состојба ова лето е поповолна од онаа во повеќе земји од регионот. Зимските и пролетните врнежи, снежната покривка и периодите со зголемен доток создадоа подобра почетна позиција. Во анализата на Дојче веле за сушата и енергетските ризици, домашните експерти не најавуваат непосредно сценарио на недостиг од вода или струја предизвикано од актуелниот сушен период.
Кон крајот на јули беше соопштено дека акумулациите што се користат за наводнување се исполнети над 70%, што е значително подобра состојба од летото 2024. година. Подобрена е и работата на дел од хидроенергетските капацитети. Сепак, водата не може да се набљудува само преку еден вкупен процент.
Секоја акумулација има своја намена, режим на користење, сливно подрачје и сезонска динамика. Водата што е достапна за наводнување не е автоматски идентична со резервата за производство на струја, водоснабдување или одржување на природните екосистеми. Затоа добрата бројка не смее да стане замена за постојано следење на дотоците, потрошувачката и временските прогнози.
АД ЕСМ наведува дека хидроелектраните имаат вкупна инсталирана моќност од 554 мегавати и претставуваат околу 40% од производните капацитети на компанијата. Просечното годишно производство зависи од хидролошката година, што значи дека истиот систем може да биде значително попродуктивен во влажна, а многу поограничен во сушна сезона.
Во анализата за македонската енергетска транзиција веќе укажавме дека зависноста од стари термоенергетски капацитети ја прави земјата почувствителна на секој дополнителен удар. Кога хидропроизводството ќе се намали, а термоцентралите се соочуваат со дефекти, недостиг од квалитетен јаглен или поскапи енергенси, увозот станува последната линија на сигурност.
Дојран и Преспа ја рушат илузијата за водна безбедност
Најјасното предупредување дека Македонија не е безбедна од долгорочна водна криза не доаѓа од електраните, туку од природните езера. Дојранското Езеро со години зависи од работата на хидросистемот „Ѓавато“, додека Преспанското Езеро подолго време го губи својот воден волумен.
Македонија има четири главни сливни подрачја – Вардар, Црн Дрим, Струмица и Јужна Морава – и три природни езера. Нивната состојба зависи од врнежите, снежната покривка, подземните води, наводнувањето, урбаната потрошувачка и начинот на кој се управува со сливовите.
Поширокиот преглед на овој систем може да се прочита во текстот „Водните ресурси на Македонија – тивкото богатство што најлесно го губиме“. Неговата главна поента сега станува уште повидлива: водата во Македонија е нерамномерно распределена, сезонски променлива и далеку од бесконечна.
Кога едно езеро мора вештачки да се дополнува, тоа не е доказ дека проблемот е решен. Тоа е признание дека природниот воден баланс веќе не е доволен. Кога нивото на Преспанското Езеро краткорочно ќе се зголеми, подобрувањето не ги брише децениите на повлекување, суша, прекумерно користење вода и променет режим на подземните води.
Затоа и актуелната стабилност на акумулациите треба да се чита внимателно. Македонија ова лето можеби има повеќе вода од дел од регионот, но нејзините најчувствителни екосистеми веќе покажуваат како изгледа долгорочната загуба.
Регионалниот пазар не ги признава државните граници
Македонија не лежи на Дунав и нема нуклеарна централа што се лади со вода од Сава. Сепак, таа е дел од поврзан регионален електроенергетски пазар. Кога повеќе земји во ист период имаат помало производство, расте нивната потреба за увоз. Понудата се намалува токму кога побарувачката се зголемува.
Тоа може да ја крене берзанската цена на струјата и за земјите што немаат непосреден проблем со водостојот. Електричната енергија може физички да биде достапна преку интерконекциите, а сепак да стане прескапа во часовите на најголема потрошувачка.
Случајот со „Кршко“ е важен и за Македонија поради сопственичката структура на централата. Половина од произведената електрична енергија ѝ припаѓа на Словенија, а половина на Хрватска. Ако производството се намали, Хрватска мора да надомести дел од енергијата на пазарот, со што се зголемува регионалната побарувачка.
Слично важи и за секоја поголема хидроцентрала што поради сушата работи со намален капацитет. Поединечниот пад можеби не предизвикува криза. Повеќе истовремени падови, поврзани со топлотен бран и висока потрошувачка, веќе создаваат системски притисок.
Дополнителен ризик е речниот транспорт. Кога Дунав станува премногу плиток, бродовите превезуваат помалку гориво, јаглен, жито и индустриски суровини. Сушата така не го погодува само производството на енергија, туку и снабдувањето со материјалите од кои зависи производството.
Водата мора да се планира како инфраструктура
Во јавноста водата најчесто станува голема тема кога ќе пресуши чешмата, кога ќе се појават рестрикции или кога езерскиот брег ќе се повлече за неколку метри. Таквиот пристап секогаш доцни.
Водата е инфраструктура исто колку што се далноводите, електраните, патиштата и железницата. Без стабилни извори, исправни канали, функционални акумулации и прецизни мерни системи, нема сигурно земјоделство, индустрија, енергетика или јавно здравје.
Во текстот „Сушата веќе не е временска непогода, туку земјоделска политика“ ја разгледавме истата ранливост од перспектива на храната и наводнувањето. Енергетската криза ја проширува сликата: за истата вода истовремено конкурираат земјоделството, домаќинствата, природата, индустријата и производството на струја.
Затоа се потребни помали загуби во водоводните и системите за наводнување, обновување на каналите и акумулациите, заштита на извориштата и подобро следење на дотоците. Во енергетиката се потребни внимателно управување со водните резерви, повеќе сончева и ветерна енергија, системи за складирање и капацитети што нема да зависат од еден извор или една временска состојба.
Заштедата на вода не смее да се сведе на порака до граѓаните да ја затворат чешмата додека ги мијат забите. Личната одговорност е важна, но најголемите количини се губат или се управуваат во јавните мрежи, земјоделските системи, индустријата и големата инфраструктура. Таму мора да почне и најсериозната промена.
Сигурноста почнува додека акумулациите се полни
Македонија во овој момент нема непосредна енергетска криза предизвикана од сушата. Тоа е добрата вест. Опасноста е поволната состојба повторно да се протолкува како доказ дека системот може да продолжи без промени.
Реките во регионот веќе покажуваат што се случува кога долгиот топлотен бран ќе се совпадне со слаб доток, висока потрошувачка и инфраструктура изградена според климатски услови што сè побрзо исчезнуваат. Тогаш температурата на реката станува ограничување за централата, водостојот се претвора во берзанска цена, а сушата стигнува до месечната сметка за струја.
Сегашната водна резерва на Македонија не треба да се потроши како чувство на сигурност. Таа треба да се искористи како време за подготовка – пред да дојде година во која дождот, снегот, домашното производство и регионалниот увоз нема да пристигнат според планот.
