Во вечерните часови на 3. август 2026. година, кога летната потрошувачка беше на врвот, берзанската цена на електричната енергија во делови од Југоисточна Европа отиде до нивоа што тешко можат да се наречат обична сезонска осцилација. Во Словенија достигна 717 евра за мегават-час, во Хрватска околу 650, во Србија 550, во Романија 535, а во Унгарија 510 евра. Во истиот час Македонија беше на околу 217 евра за мегават-час – значително под најскапите пазари во регионот.
Тоа е добра вест само ако се чита внимателно. Македонија во тој конкретен ценовен пик помина подобро од повеќето соседни пазари, но регионалниот удар покажува колку брзо цената на струјата може да стане заложник на временските услови, потрошувачката, производството и способноста на мрежите да пренесат енергија таму каде што е најпотребна.
Флеш:
Причините се споија во ист момент. Високите температури ја зголемија потрошувачката поради климатизацијата, додека сушата и ниските водостои го намалија производството од хидроцентралите. Ниското ниво на реките создава проблем и за дел од термоелектраните и нуклеарните централи што користат речна вода за ладење. Во неколку земји од регионот производството мораше да биде намалено.
Што се случи вечерта кога струјата поскапе неколкукратно?
Тогаш доаѓа и најнепријатниот дел од летната енергетска математика. Во предвечерните часови клима-уредите продолжуваат да работат, потрошувачката останува висока, а производството од соларните централи почнува нагло да исчезнува со зајдисонцето. Токму во тој тесен временски прозорец побарувачката и расположливото производство одат во спротивни насоки – и цената скока.
Ден подоцна сликата повторно беше слична. На 4. август Словенија достигна околу 573 евра за мегават-час, Хрватска 538, Србија 497, Романија 420 и Унгарија 405 евра. Македонија и Бугарија повторно беа на пониски нивоа од поголемиот дел од регионот.
Македонија е поевтина во пикот, но тоа не значи дека е изолирана
Фактот дека македонскиот пазар во критичниот час на 3. август беше на околу 217 евра за мегават-час е важен. Уште поважно е да не се претвори во погрешен заклучок дека земјата е имуна на регионалните ценовни шокови.
Македонија е дел од поврзан електроенергетски простор. Добрата интерконекција со Бугарија и Грција во актуелниот период помогнала земјата полесно да се справи со регионалниот притисок. Но поврзаноста работи во двете насоки. Таа овозможува пристап до енергија кога домашниот систем има недостиг, а истовремено го врзува пазарот со регионалните движења. Токму затоа моменталната ценовна предност е подобро да се чита како поволна позиција во конкретен час, а не како доказ дека енергетскиот проблем е решен.
Ова се надоврзува на поширокото прашање што Паноптикум веќе го отвори во анализата „Кога реките ја гасат струјата, колку Македонија е безбедна?“: сушата во соседството може да стигне до македонската економија и без домашните акумулации први да пресушат. Доволно е регионот да остане без евтина енергија во часовите кога на Македонија ѝ е потребен увоз.
217 евра за мегават-час не е цената на сметката за домаќинствата
Кај ваквите бројки е важна уште една разлика. Берзанската часовна цена не е исто што и крајната тарифа што домаќинствата ја гледаат на сметката за струја. Домаќинствата на регулираниот пазар не се директно изложени на секој часовен скок на регионалните берзи, додека компаниите и индустриските потрошувачи што набавуваат електрична енергија на слободниот пазар многу побрзо го чувствуваат ценовниот притисок.
Корисна е и споредбата со подолг период. Според Националниот оператор на пазар на електрична енергија – МЕМО, просечната цена на македонскиот пазар „ден однапред“ во јули 2026. година изнесувала 105,83 евра за мегават-час. Тоа покажува колку часовниот пик од 217 евра отстапува од месечниот просек – но и колку македонскиот пик бил понизок од екстремните 500 до 700 евра забележани во делови од регионот.
Вистинската тема не е само цената, туку што се случува кога сонцето заоѓа
Регионалниот случај од почетокот на август ја покажува слабата точка на енергетската транзиција. Соларните централи можат да произведуваат многу електрична енергија во текот на денот, но вечерниот пик доаѓа токму кога нивното производство исчезнува. Ако системот нема доволно складишта, флексибилни електрани и силни прекугранични врски, секој таков час станува потенцијално скап.
Затоа батериските системи повеќе не се технолошки додаток, туку дел од енергетската безбедност. Бугарија во последните години интензивно го зголемува капацитетот за батериско складирање, што ѝ овозможува подобро да ги премостува часовите меѓу силното дневно соларно производство и вечерната побарувачка.
И Македонија веќе има причина ова прашање да го гледа подалеку од бројот на нови соларни централи. Во текстот за амбицијата Македонија да стане нето-извозник на струја суштинското прашање не е само колку мегавати ќе бидат изградени, туку кога тие мегавати се достапни и дали мрежата може да ги прифати, складира и пренесе.
Истата логика стои зад концептот на граѓанска и локално произведена енергија. Повеќе производство е важно, но идниот систем ќе мора истовремено да биде пофлексибилен, подобро поврзан и способен да ја зачува енергијата произведена во евтините часови за моментите кога струјата станува најскапа.
Поевтин пазар денес не е гаранција за утре
Македонија на почетокот на август не беше во центарот на регионалниот ценовен шок. Тоа е реална предност и треба да се забележи. Но бројките од Словенија, Хрватска, Србија, Романија и Унгарија покажуваат колку брзо може да се промени енергетската слика кога горештината, сушата и вечерната потрошувачка ќе се совпаднат.
Вистинскиот тест за Македонија затоа не е дали во еден кризен час била поевтина од соседите. Тестот е дали ќе ја искористи таа поволна позиција за да изгради систем што ќе остане стабилен и тогаш кога сонцето ќе зајде, водата ќе се намали, а целиот регион во ист час ќе бара повеќе струја.
