Претседателката Гордана Сиљановска-Давкова предложи постојната Комисија за уставни прашања во Собранието да биде проширена со надворешни членови – експерти, кои заедно со пратениците континуирано би го анализирале спроведувањето на Уставот и проблемите во уставниот поредок. Предлогот го изнесе на 17 ноември, на панел-дискусијата по повод 35 години од осамостојувањето и донесувањето на првиот Устав на самостојна Македонија.
Настанот го организираа Собранието, ЈНУ Институт за национална историја и Државниот архив, а датумот има и непосредна историска врска со темата: Уставот бил усвоен и прогласен на 17 ноември 1991 година.
Уставот како највисок закон и општествен договор
Во своето обраќање Сиљановска-Давкова се наврати на создавањето на Уставот од 1991 година, процес во кој и самата учествувала како надворешна членка на тогашната Комисија за уставни прашања. Таа ја истакна посветеноста на членовите на комисијата и на првиот пратенички состав, како и дебатата меѓу застапниците на националниот и на граѓанскиот концепт.
Според нејзината оценка, и покрај тензичната состојба во тогашна Југославија, присуството на Југословенската народна армија на македонска почва и кратките рокови, постапката за донесување на Уставот била демократска, инклузивна и транспарентна.
Посебно значење таа им придава на темелните вредности на уставниот поредок и на слободите и правата на човекот и граѓанинот. Истовремено, повтори критички оценки за начинот на кој се поставени поделбата на власта, положбата и надлежностите на Уставниот суд, уредувањето на воената и вонредната состојба и локалната самоуправа.
Слични прашања претседателката отвори и во октомври, кога во разговор со млади правници зборуваше за Уставот како општествен договор меѓу граѓаните и државата и за решенијата што, според нејзината оценка, не го издржале тестот на времето.
Критики за начинот на кој е менуван Уставот
Значаен дел од обраќањето беше посветен на уставните измени во изминатите три и пол децении. Сиљановска-Давкова рече дека 21 од вкупно 36 амандмани биле иницирани однадвор, во контекст на процесите на градење на државата, и оцени дека честите промени го отвораат прашањето за стабилноста и авторитетот на највисокиот правен акт.
Таа се осврна и на преамбулата, која низ уставноправниот развој била менувана, како и на различната терминологија употребувана во уставниот текст. Според неа, дел од амандманите се напишани со невоедначена уставноправна техника, поради што одредени решенија се нејасни и тешки за толкување.
Токму во тој контекст таа го постави Уставот и во поширока политичко-филозофска рамка – како највисок закон, но и како најважна општествена повелба меѓу граѓаните, повикувајќи се на идејата за „Општествениот договор“ на Жан-Жак Русо. Според неа, честите, а особено политички наметнатите промени, можат да го ослабнат и чувството на уставен патриотизам во смислата во која за него пишува Јирген Хабермас.
Предлог за постојана експертска работа врз уставните прашања
Најконкретниот предлог од обраќањето е идејата сегашната собраниска Комисија за уставни прашања да биде дополнета со надворешни експерти. Сиљановска-Давкова предложи тие, заедно со членовите од актуелниот пратенички состав, да работат континуирано, наместо уставните прашања да се отвораат само во моменти кога веќе постои политичка иницијатива за измена на Уставот.
Таквото тело, според предлогот, би го следело спроведувањето на Уставот, би ги идентификувало проблемите во уставниот поредок и би предлагало можни решенија. Меѓу темите што претседателката ги посочи е и уредувањето на односот меѓу националното и европското право – прашање што добива дополнителна тежина во процесот на европска интеграција.
Односот меѓу домашниот уставен поредок, европското право и политичките услови во процесот на интеграција е тема што Сиљановска-Давкова ја отвора и во други настапи. Во мај, на предавање во Љубљана, таа зборуваше за разликата меѓу реформа и уставен инженеринг под политички притисок.
Европските вредности како суштина, а не процедура
Во завршниот дел од обраќањето претседателката се осврна и на европската идеја, оценувајќи дека Европската Унија не може да се сведе само на институционална и бирократска конструкција ако не се почитуваат принципите и вредностите врз кои е изградена.
Нејзината основна порака беше дека Уставот не треба да се третира како документ што се менува според моменталните политички потреби, туку како највисока правна и општествена рамка на државата. Целото соопштение од Кабинетот на претседателката ја поставува 35-годишнината не само како повод за историско потсетување, туку и како отворено прашање за тоа како Македонија ќе го развива својот уставен поредок во следната фаза од европската интеграција.















