Во март 1913 година, додека Европа на дипломатски маси ја премеруваше судбината на Балканот, од Санкт Петербург се појави документ што не бараше милост, туку политичка правда. Македонската колонија таму го испрати Меморандумот за независна Македонија во миг кога заканата од распарчување веќе беше очигледна, иако конечната поделба сè уште не беше формално запечатена. Историски попрецизно е токму вака да се каже: на 1 март 1913 Македонија беше пред поделба, а не по неа. Во тој момент во Лондон веќе течеше мировниот процес по Првата балканска војна, а неколку месеци подоцна следуваа договорите што ја потврдија новата балканска карта.
Кога другите решавале, Македонците веќе зборувале во свое име
Ова е суштината што не смее да се премолчи. Меморандумот не е накнадно измислена приказна, туку пишан политички став испратен во конкретен дипломатски контекст – до кругот околу сер Едвард Греј и до учесниците во лондонските дипломатски разговори, односно во време кога средбите на амбасадорите на големите сили во Лондон биле централниот механизам за справување со балканската криза. Тоа значи дека Македонија не била само предмет на туѓи одлуки. Имало и македонски глас што јасно, артикулирано и политички зрело кажал што бара.
Овој документ не плаче – овој документ обвинува
Токму затоа Меморандумот и денес удира силно. Не затоа што е стар, туку затоа што е јасен. Во него нема молба Македонија да биде поштедена од историјата, туку барање Македонија да биде признаена како политички субјект. Текстот зборува со болка, но не со поразеност. Зборува со достоинство на народ што гледа како му ја подготвуваат иднината без него, и затоа решава сам да се впише во документите на времето. Во тој дух, во Меморандумот стои дека македонската колонија во Санкт Петербург, верна на девизата „Македонија на Македонците“, протестира против подготвуваното распарчување на татковината. Потоа следува суштината на барањето, кажана без двосмисленост: „Македонскиот народ бара Македонија во нејзините географски, етнички, историски и економско-културни граници да остане единствена, неделива, независна балканска држава. Во блиска иднина, врз основа на општи избори, да биде свикано Македонско народно собрание во Солун заради подробна разработка на внатрешната изградба на државата и за определување на своите односи спрема соседните народи.“ Ова не е само историска реченица. Ова е доказ дека идејата за независна и неделива Македонија не е доцна политичка конструкција, туку јасно формулирана визија присутна во самиот вжештен момент на балканското прекројување.
Зошто овој текст и денес не е архивска прашина
Меморандумот подоцна бил објавен во „Мakedonskiy golos“, а неговите ставови одекнале и во рускиот печат, што покажува дека не станувало збор за затворен кружок, туку за обид македонското прашање да се внесе во поширока меѓународна расправа. Денешните истражувања, вклучително и една анализа од УКИМ, го третираат овој документ како легитимен политички и дипломатски исказ на македонската емиграција од 1913 година. И тука е неговата вистинска тежина. Не во патетиката, туку во фактот дека, во време на Балканските војни и големодржавни апетити, некој јасно запишал дека Македонија треба да остане целина, а Македонците треба сами да одлучуваат за својата држава. Сè друго што дошло потоа – договори, поделби, пропаганди и негирања – не може да го избрише овој запис. Може да го оттурне, може да го премолчи, но не може да го поништи.
