Човекот никогаш не е целосно таму каде што е. Телото е во сегашноста, но мислата постојано ја напушта. Се враќа кон она што било, го премерува она што се случува и, речиси без прекин, оди чекор напред – кон она што би можело да се случи. Пред разговорот веќе го замислуваме одговорот. Пред одлуката ги пресметуваме последиците. Пред патувањето го гледаме пристигнувањето. Пред загубата понекогаш веќе ја чувствуваме болката. Пред успехот знаеме да ја почувствуваме радоста.
Таа способност да живееме во однос со нешто што сè уште не постои ја нарекуваме антиципација. На прв поглед зборот звучи речиси технички: очекување, претчувство, насетување на она што доаѓа. Меѓутоа, во човечкиот живот антиципацијата е многу повеќе. Таа е еден од начините на кои времето станува лично. Иднината не ја знаеме, а сепак постојано се однесуваме како да мораме да имаме некаков однос кон неа.
Антиципацијата не е исто што и предвидувањето. Предвидувањето се стреми да каже што ќе се случи; антиципацијата ја внесува можноста за она што може да се случи во начинот на кој мислиме и постапуваме сега. Таа не бара сигурност за иднината. Нејзината смисла е човекот однапред да ги согледа можностите, последиците и ризиците и, врз таа основа, да го обликува сегашниот избор.
Разликата е суштинска. Предвидувањето е насочено кон веројатниот исход. Антиципацијата е насочена на нашиот однос кон можноста. Можеме да антиципираме повеќе различни исходи без да тврдиме дека знаеме кој од нив ќе се оствари. Токму затоа таа е поврзана не само со проценката, туку и со одговорноста: можната иднина добива место во сегашната одлука уште пред да стане стварност.
Токму тука започнува вистинското прашање: дали антиципацијата постои за да нè заштити од иднината, за да ни помогне да ја создадеме или, понекогаш, за да нè зароби во нешто што можеби никогаш нема да се случи?
Човекот е суштество што живее пред сопствениот миг
Каменот постои таму каде што е. Животното може да препознае опасност, да научи образец и да реагира на она што го очекува. Човекот оди подалеку: тој може да замислува цели светови што ги нема, да се подготвува за далечни последици, да се грижи за староста додека е млад, да гради нешто што можеби нема самиот да го доврши.
Современата когнитивна наука сè повеќе ја проучува токму оваа предвидувачка страна на мозокот. Истражувањата за очекувањата и перцепцијата покажуваат дека човековата перцепција не е сосема пасивен прием на надворешниот свет. Претходното искуство и очекувањата влијаат врз начинот на кој ги обработуваме новите информации. Во преглед објавен во Nature Reviews Neuroscience, Christopher Summerfield и Floris de Lange ја разгледуваат улогата на очекувањето во перцептивното одлучување, додека поновите истражувања на предвидувањето во нервниот систем покажуваат дека претпоставките за она што следува се вградени во повеќе нивоа на обработка на информациите.
Тоа сознание е важно, но философското прашање започнува таму каде што невронауката престанува. Не е доволно да знаеме дека мозокот предвидува. Треба да прашаме што значи за човекот фактот дека голем дел од неговиот живот се организира според нешта што сè уште не се случиле.
Иднината, строго земено, не постои. Не можеме да ја допреме, да ја провериме или да ја посетиме. А сепак, таа има огромна моќ над сегашноста. Еден испит што ќе се одржи следната недела може да го определи денешниот ден. Еден можен отказ може да го наруши спиењето уште пред воопшто да се спомене. Очекуваната средба може да ја промени целата недела. Замислената старост може да ја одреди финансиската одлука што ја носиме денес.
Нешто што го нема станува причина за нешто што го правиме.
Во тоа се состои чудната моќ на антиципацијата.
Иднината не доаѓа само подоцна – таа веќе учествува во сегашноста
Времето обично го замислуваме како права линија: минато, сегашност, иднина. Она што било исчезнало, сегашниот миг е тука, а иднината допрва ќе дојде. Човековото искуство сепак не е толку чисто поделено. Минатото постојано влегува во сегашноста преку сеќавањето, навиките и последиците. Иднината влегува преку очекувањата, целите, стравовите и плановите. Сегашноста затоа никогаш не е само тенка точка меѓу две непостоечки времиња. Таа е место каде што човекот го носи она што било и се протега кон она што може да биде.
Martin Heidegger оваа врска меѓу човековото постоење и времето ја поставува во самото средиште на својата философија. Во Being and Time, иднината не е само календарски период што ќе настапи подоцна. Човековото постоење е насочено кон можностите што ги избира, презема или одбива. Како што резимира Stanford Encyclopedia of Philosophy, кај Heidegger човечката временост се состои и во тоа што човекот се проектира кон можностите на сопственото постоење.
Оттука антиципацијата добива подлабока смисла. Таа не е само техника за подобро планирање. Таа е дел од структурата на човековото битие: ние сме суштества што не живеат единствено според она што се, туку и според она што би можеле да станат.
Тука темата природно се допира со поширокото прашање што Panoptikum го отвора во текстот „Иднина во сегашност: време во кое утре веќе се случува“. Современиот човек сè почесто не ја очекува иднината како далечен хоризонт. Тој ја внесува во секојдневието преку прогнози, стратегии, ризици, алгоритми, сценарија и постојана проценка на она што следува.
Слободата постои затоа што исходот не е однапред затворен
Секој избор во себе содржи антиципација. Пред да одлучиме, создаваме барем две можни иднини. Ако останам – што ќе се случи? Ако заминам – што ќе изгубам? Ако кажам – каква ќе биде последицата? Ако премолчам – што ќе остане нерешено?
Ние никогаш немаме целосни одговори. Имаме претпоставки, искуство, веројатности, надежи и стравови. А потоа мораме да избереме.
Токму незнаењето на исходот ја прави одлуката човечка. Кога последицата е математички извесна, всушност нема многу простор за избор. Таму каде што постојат различни можности, а ниедна не е гарантирана, започнува одговорноста. Затоа антиципацијата не треба да се меша со прорекување. Нејзината вредност не е во тоа совршено да погодиме што ќе се случи. Таа ни овозможува да ја внесеме последицата во сегашната одлука. Човек што може да замисли што ќе предизвика неговото дејство добива можност и да се воздржи од него.
Во тој поглед, претпазливоста е интелигенција на чекорот пред последицата. Не како страв од секој ризик, туку како способност човекот да не ја прогласува моменталната желба за единствена реалност.
Кога предвидувањето станува затвор
Истата способност што ни дава предност пред последицата може да стане и извор на страдање. Човекот може да преживее катастрофа што никогаш не се случила – и тоа многупати. Може однапред да биде напуштен, понижен, отпуштен, болен, осамен и поразен, иако во стварноста ништо од тоа сè уште не се случило. Телото е во една соба, во еден обичен ден, а свеста веќе престојува во можен иден свет и реагира на него како на реалност. Тука се наоѓа тенката граница меѓу антиципацијата и анксиозното предвидување.
Првата прашува: што е разумно да имам предвид? Второто веќе тврди: знам што ќе се случи и ќе биде лошо. Разликата изгледа мала, а е огромна.
Истражувањата за временски насоченото внимание покажуваат дека очекувањето може да го подготви перцептивниот и когнитивниот систем за она што треба да дојде. Во прегледот „Anticipated moments: temporal structure in attention“, Anna C. Nobre и Freek van Ede објаснуваат како временските очекувања можат да го насочуваат вниманието кон релевантни моменти и да влијаат врз перцепцијата и дејствувањето.
Човечкото искуство додава нешто што лабораторискиот модел тешко може целосно да го опфати: можноста очекувањето да стане цел свет во кој човекот почнува да живее. Тогаш антиципацијата престанува да биде подготовка за реалноста и станува замена за неа.
И стравот и надежта се роднини на истата способност
Кога мислиме на иднината, лесно го забележуваме стравот. Поретко забележуваме дека надежта има исто потекло.
Да се надеваш значи да дозволиш една добра можност што сè уште не постои да влијае врз начинот на кој живееш сега.
Човек учи со години за професија што сè уште ја нема. Друг вложува труд во однос чија иднина не му е гарантирана. Некој сади дрво чија сенка можеби нема долго да ја користи. Друг започнува книга без да знае дали некој некогаш ќе ја прочита. Во сите тие случаи антиципацијата не е знаење. Таа е доверба во можност.
Психолошките истражувања за временската насоченост одамна покажуваат дека претставите за иднината можат да влијаат врз мотивацијата во сегашноста. Во преглед објавен во Annual Review of Psychology, Rachel Karniol и Michael Ross го разгледуваат токму прашањето како луѓето можат да бидат поттикнати на дејствување преку своите претстави за иднината. Тоа значи дека иднината не нè придвижува затоа што ја знаеме, туку затоа што можеме да ја замислиме.
Стравот и надежта затоа не се спротивности во однос на времето. И двата се начини на кои можната иднина станува психолошки присутна. Разликата е во тоа која можност ја прогласуваме за поверојатна – и колку власт ѝ даваме.
Без антиципација немаше да има ни создавање
Пред секое човечко дело постои нешто што најнапред било само можност.
Куќата најнапред е мисла. Книгата е ненапишана реченица. Мелодијата е нешто што композиторот можеби го слуша пред да постои како звук. Научната хипотеза е претпоставка за ред што сè уште не е докажан. Политичкиот проект е замислена општествена состојба што можеби никогаш нема целосно да се оствари.
Човекот не создава само од она што го има. Создава и од она што го нема. Во тоа се наоѓа една од најдлабоките човечки способности: можеме прво да му дадеме форма на нешто во мислата, а потоа да се обидеме да му дадеме форма во светот.
Антиципацијата затоа е дел и од имагинацијата и од одговорноста. Таа му дозволува на човекот да го види можниот резултат пред да постои, а потоа да работи во негова насока. Без таквата способност би постоело приспособување, но тешко дека би постоела цивилизација во смислата во која ја познаваме.
Современиот човек и индустријата на предвидувањето
Денес антиципацијата веќе не е само приватна способност. Таа стана и огромна општествена инфраструктура.
Пазарите предвидуваат побарувачка. Осигурителните компании пресметуваат ризици. Политичките штабови моделираат изборно однесување. Метеоролошките системи предвидуваат временски услови. Алгоритмите претпоставуваат што ќе кликнеме, што ќе купиме и колку долго ќе гледаме одредена содржина. Светот сè повеќе се обидува да ја намали неизвесноста преку податоци. Но колку повеќе умееме да предвидуваме, толку поважно станува прашањето кој предвидува – и со каква цел.
Во текстот „Алгоритамот веќе не ни служи само нам – почна да нè чита“ веќе ја отворивме таа современа промена: системите не се задоволуваат само да реагираат на нашето однесување, туку настојуваат да го предвидат. Во таа точка антиципацијата престанува да биде само човечка предност и станува средство на системите што сакаат да ја моделираат човечката реакција.
Тука се појавува нов парадокс. Човекот со векови настојувал да ја предвиди иднината за да стане послободен од случајноста. Денес системите ја предвидуваат неговата иднина токму за неговото однесување да стане попредвидливо.
Прашањето веќе не е само дали можеме да го предвидиме она што ќе се случи. Прашањето е што се случува со слободата кога некој друг сè подобро нè антиципира нас.
Животот може да се претвори во чекалница
Постои уште една замка, потивка од стравот и помалку видлива од алгоритмите. Тоа е постојаното одложување на животот во корист на некоја идна верзија на себе.
Кога ќе завршам со ова. Кога ќе имам повеќе пари. Кога децата ќе пораснат. Кога ќе се преселам. Кога ќе ослабам. Кога ќе добијам подобра работа. Кога конечно ќе имам време. Сите тие реченици можат да бидат разумни. Проблемот започнува кога иднината станува единственото место во кое си дозволуваме да живееме. Тогаш сегашноста станува привремен простор. Деновите се трошат како подготовка за „вистинскиот живот“, а вистинскиот живот никогаш не добива точен датум на почеток.
Во Panoptikum веќе пишувавме дека секојдневието е местото каде што навистина ни се случува животот. Тоа е важна противтежа на антиципацијата. Човек мора да умее да гледа напред, но и да препознае дека постоењето никогаш нема да му биде испорачано во некоја совршено подготвена иднина. Тоа веќе се случува.
Иднината како можност, а не како ветување
Можеби зрелоста започнува тогаш кога човекот ќе престане да ја меша можноста со ветување.
Имаме право да планираме. Имаме причина да претпоставуваме. Должни сме да размислуваме за последиците. Можеме да се надеваме. Можеме и да се плашиме. Она што не можеме е да бараме од иднината гаранција. Таа не ни ја должи.
Антиципацијата е највредна кога не се претвора во илузија на контрола. Таа може да ни покаже можен пат, но не и да го отстрани непредвидливото. Може да нè подготви за загуба, но не и да ја укине болката. Може да ни помогне да ги согледаме последиците, но не и да ги пресмета сите човечки постапки, случајности и пресврти.
И можеби токму тоа е нејзината вистинска смисла. Не да го освоиме утрешниот ден пред да пристигне, туку да развиеме доволно свест за она што може да дојде, а сепак да не го напуштиме она што веќе го имаме – сегашниот миг во кој единствено можеме да мислиме, да избираме, да сакаме, да поправаме и да дејствуваме.
Човекот што не гледа напред станува плен на последиците. Човекот што гледа само напред станува плен на сопствените претпоставки. Меѓу тие две крајности се наоѓа просторот на зрелоста: да ја гледаме иднината како хоризонт, а не како готова карта; да ја земеме предвид, но да не ѝ се покориме; да се подготвуваме за неа, а сепак да не го претвориме сегашниот живот во чекалница.
Затоа што можеби најголемата човечка вештина не е да знаеме што ќе се случи. Таа е да умееме да живееме смислено и тогаш кога не знаеме.
Извори:
– Christopher Summerfield & Floris P. de Lange, „Expectation in perceptual decision making: neural and computational mechanisms“, Nature Reviews Neuroscience (2014)
– Anna C. Nobre & Freek van Ede, „Anticipated moments: temporal structure in attention“, Nature Reviews Neuroscience (2018)
– Rachel Karniol & Michael Ross, „The Motivational Impact of Temporal Focus: Thinking About the Future and the Past“, Annual Review of Psychology (1996)
– Stanford Encyclopedia of Philosophy – Martin Heidegger.
– Stanford Encyclopedia of Philosophy – Edmund Husserl / Temporal Consciousness.
– SEP – Phenomenological Approaches to Self-Consciousness
– Stanford Encyclopedia of Philosophy – Temporal Logic
Stanford Encyclopedia of Philosophy










