Кариерата е еден од оние современи зборови што звучат невино, речиси технички. Кажуваме „градам кариера“, „имам професионален пат“, „сакам напредување“, и сето тоа може да биде сосема чесно. Човекот има право да расте, да учи, да се докажува, да стане повешт во својата работа и подобар во она што го прави. Без тој порив нема ни занает, ни наука, ни уметност, ни институции што траат подолго од едно работно време.

Проблемот почнува кога кариерата престанува да биде пат на лична и професионална зрелост, а станува техника на искачување по секоја цена. Тогаш веќе не зборуваме за кариера, туку за кариеризам. Разликата не е во амбицијата, туку во совеста. Амбицијата сака да создаде нешто. Кариеризмот сака да се смести повисоко. Амбицијата бара работа. Кариеризмот бара позиција. Амбицијата поднесува мера. Кариеризмот ја мрази секоја мера што не му служи.

Кариерата не е непријател на достоинството

Во нашата јавна култура често се мешаат две различни работи: желбата за успех и жедта за статус. Првата може да биде здрава, плодна и општествено корисна. Втората лесно се претвора во малечка приватна идеологија според која човекот вреди онолку колку што е видлив, влијателен, поканет, назначен, промовиран или фотографиран до вистинските луѓе.

Во својата најдобра смисла, кариерата е биографија на работа. Во неа има учење, порази, грешки, поправки, ментори, одговорност, трпение и години што не се гледаат на прв поглед. Таа не мора секогаш да биде спектакуларна. Понекогаш најдостоинствената кариера е тивка: лекар што станува подобар низ секој пациент, наставник што со години создава генерации, мајстор што не лаже во материјалот, новинар што не го продава зборот, службеник што не ја злоупотребува печатницата на државата.

Во таа смисла кариерата е дел од човечката потреба за смисла. Човекот не работи само за плата, иако платата не е споредна работа. Работи и за да почувствува дека неговиот труд има форма, дека времето не му поминало во празно повторување, дека зад него останува нешто повеќе од замор. Затоа идејата за достоинствена работа, што Меѓународната организација на трудот ја врзува со продуктивно вработување, правичност и човечко достоинство, не е само економска формула. Таа е цивилизациска граница.

Кариеризмот почнува кога човекот се откажува од себе

Кариеризмот не е исто што и напредување. Тој е посебен вид морална трговија: човекот постепено ги продава своите критериуми за да купи пристап. На почетокот тоа изгледа ситно. Малку премолчување. Малку додворување. Малку приспособување кон моќниот глас во просторијата. Малку заборавање на сопствениот став. Малку „не е сега време“. Малку „така мора“. На крајот, од човекот останува добро обучен механизам за препознавање на интересот.

Затоа кариеризмот ретко се појавува како груба грдотија. Тој често има пристојно лице. Знае да зборува за професионализам, за стратегија, за тимска култура, за визија, за лојалност. Неговата омилена маска е прагматизмот. Под таа маска секое откажување од принцип се претставува како зрелост, секоја молчалива согласност како одговорност, секое наведнување како „реалност“.

Токму тука јазикот станува опасен. Кога зборовите ќе се испразнат, кариеризмот добива убав речник. Полтронството станува „организациска интелигенција“. Стравот станува „внимателност“. Лицемерието станува „дипломатија“. Пресметливоста станува „професионална зрелост“. За таа распаѓачка моќ на јазикот Panoptikum веќе пишува во „Јазик, мисла и манипулација“: кога зборот се празни, мислата станува лесна за водење.

Општеството што го наградува кариеристот го казнува чесниот

Кариеризмот не е само лична слабост. Тој е и симптом на средина во која успехот често не зависи од вредноста, туку од близината до моќта. Кога институциите не ја препознаваат стручноста, кога јавниот простор го наградува најгласниот, кога партијата, кланот, групата или кругот стануваат поважни од знаењето, тогаш кариеристот не е случајна појава. Тој е најдобро адаптираниот човек во лош систем.

Во таква средина чесниот човек изгледа наивно. Оној што работи тивко изгледа невидливо. Оној што не се турка изгледа неспособно. Оној што не се продава изгледа некорисно. Тоа е една од најтешките неправди на јавниот живот: не секогаш најлошите луѓе напредуваат, но системите што немаат мера често ги охрабруваат токму најприспособливите кон неправдата.

Кариеризмот затоа е повеќе од индивидуален карактерен дефект. Тој е култура на преживување без исправен грб. Во него човекот учи дека не е важно што знае, туку кому му користи; не што создал, туку со кого се поврзал; не дали е во право, туку дали е на вистинската страна во вистинскиот момент.

Кариерата бара време, кариеризмот бара публика

Вистинската кариера има внатрешна тишина. Таа не мора секојдневно да се докажува пред публика затоа што нејзината вредност се таложи во работата. Обратно, кариеризмот живее од видливост. Тој мора постојано да биде забележан, да биде препознаен, да биде близу до центарот, да остави впечаток дека е неопходен. Неговата енергија не оди во делото, туку во самопоставувањето.

Затоа кариеристот често е заморен човек, иако изгледа динамично. Тој мора да следи кој се качува, кој паѓа, кому треба да му се приближи, од кого треба да се оддалечи, што смее да каже, што треба да премолчи, каде треба да биде виден. Неговата будност не е духовна, туку тактичка. Тој не размислува што е вистинито, туку што е корисно.

Во еден подлабок морален клуч, тоа е живот со потрошена внатрешност. Човекот може да освои функција, титула, кабинет, позиција и мрежа на влијание, а сепак да остане сиромашен во најважното: во способноста да застане зад себе без публика. Оваа разлика меѓу надворешниот успех и внатрешната мера е стара колку и етиката. Во традицијата што ја толкува Аристотеловата етика, добриот живот не се сведува на поседување надворешни добра, туку на обликување карактер и доблест.

Амбицијата не треба да се срами, но мора да има граница

Опасно е да се демонизира амбицијата. Народи и заедници што ја срамат амбицијата често завршуваат во просечност, завист и ситно морализирање. Не е грев човек да сака да успее. Не е грев да сака подобро место, поголема одговорност, повисока плата, јавна препознатливост или признание за трудот. Гревот почнува кога за тоа ќе стане подготвен да згази врз човек, вистина, професија или сопствено достоинство.

Здравата амбиција има благодарност кон трудот на другите. Кариеризмот ги користи другите како скали. Здравата амбиција знае да каже „не знам“. Кариеризмот глуми компетентност и кога е празен. Здравата амбиција прифаќа критика. Кариеризмот прифаќа само аплауз или страв. Здравата амбиција сака да стане подобра. Кариеризмот сака да биде повисоко поставен, дури и кога внатрешно останал ист.

Затоа суштинското прашање не е дали човек има кариера, туку што станува додека ја гради. Дали станува постручен, послободен, поодговорен, попрецизен, почовечен? Или станува повешт во молчење, додворување, пресметување и преживување без став?

Мерата е во тоа што човек не е подготвен да го направи

Секој човек има своја цена, велат циниците. Тоа е една од најопасните реченици во јавниот живот затоа што однапред го понижува човекот и ја нормализира продажбата на карактерот. Попрецизно би било да се каже: секој човек има граница, ако успеал да ја зачува. Таа граница не се гледа кога сè оди лесно. Се гледа кога напредувањето бара премолчување на неправда, кога функцијата бара согласност со лага, кога успехот бара понижување на некој послаб.

Кариерата станува човечки вредна токму таму каде што човекот знае што нема да направи. Нема да лаже за да напредува. Нема да уништи колега за да заземе место. Нема да се претвори во украс на туѓа самоволја. Нема да го продаде јазикот за мала привилегија. Нема да ја измеша лојалноста кон професијата со лојалност кон моќник.

Тоа не е романтична наивност. Тоа е единствениот начин кариерата да не се претвори во биографија без личност.

Кога успехот ќе го изгуби човекот

Најтажниот вид кариеризам не е оној што го гледаме кај луѓе без талент, туку кај луѓе што некогаш имале дарба, ум, чувствителност и можност да бидат нешто повеќе. Тие не пропаѓаат затоа што не успеале. Пропаѓаат затоа што успеале на начин што ги испразнил. Добиле пристап, изгубиле глас. Добиле позиција, изгубиле мера. Добиле влијание, изгубиле лице.

Таквиот човек може долго да изгледа победнички. Може да има биографија полна со функции, фотографии, комисии, настапи, признанија и корисни познанства. Но ако под сето тоа нема дело што може да стои само, без протокол и без придружба, тогаш кариерата е само добро уредена фасада. А фасадите, колку и да се скапи, не се дом.

Затоа Panoptikum како уреднички простор природно ја врзува оваа тема со авторскиот став: човекот не се мери само според тоа до каде стигнал, туку и според тоа што одбил да стане на патот дотаму.

Професионален пат со човечко лице

Можеби најчесната дефиниција за добра кариера е едноставна: тоа е пат на кој човекот расте без да се поништи. Не мора секој да стане славен, моќен, прв, највидлив. Не мора секоја биографија да биде спектакл. Доволно е професионалниот живот да има внатрешна линија: работа што не е измама, успех што не е кражба, напредување што не е понижување на другиот, збор што не се менува според тоа кој слуша.

Кариеризмот секогаш ќе изгледа побрз. Тој знае кратенки, знае врати, знае насмевки, знае како се чита распоредот на моќта. Кариерата што има достоинство оди побавно, затоа што носи товар: знаење, совест, одговорност и потреба човекот да се погледне себеси без срам.

Токму затоа не треба да се прашуваме само каква кариера сакаме. Треба да се прашаме каков човек ќе остане од нас кога таа кариера ќе се запише во неколку реда биографија. Сè друго е протокол.