Понекогаш е потребен само еден добро зачуван фосил за научниците повторно да отворат приказна што со децении изгледала приближно разбрана. Не затоа што старото знаење одеднаш станало безвредно, туку затоа што во каменот се појавил дел што досега недостигал – череп доволно сочуван за да открие како бил организиран мозокот на една змија од времето на диносаурусите.
Ново истражување, објавено во списанието Nature, го опишува видот Tametara mirim – мала древна змија што живеела пред околу 75 до 85 милиони години на просторот на денешен Бразил. Фосилот покажува дека раната еволуција на змиите била многу поразновидна и помалку праволиниска отколку што можат да сугерираат поедноставените прикази во учебниците.
Редок фосил од светот на диносаурусите
Tametara mirim била долга околу 42 сантиметри. Живеела во доцната креда, во екосистем во кој имало големи тревопасни диносауруси, крокодили и древни птици. Нејзините фосилизирани остатоци биле откриени во близина на Пресиденте Пруденте, во бразилската сојузна држава Сао Пауло.
Од животното се зачувани приближно 60 проценти од черепот и 70 проценти од ’рбетниот столб. За палеонтолозите тоа е исклучително вреден наод. Фосилите на раните змии најчесто се нецелосни, сплескани или сведени на одделни пршлени, поради што нивниот изглед, движење и начин на живот тешко можат сигурно да се реконструираат.
Овој примерок, напротив, бил зачуван во три димензии. Особено важен е задниот дел од черепот, каде што се наоѓале мозочната празнина, внатрешното уво и каналите низ кои минувале нервите. Токму тие делови им овозможиле на истражувачите да погледнат подалеку од надворешната форма на коските.
Каменот го зачувал обликот на мозокот
Со високорезолуциско микро-КТ скенирање, научниот тим создал дигитална реконструкција на внатрешноста на черепот. Бидејќи мозокот не се фосилизира како коска, неговата форма се проценува преку просторот што го исполнувал во черепната празнина.
Анализата открила досега недостапни детали за мозокот, кранијалните нерви и внатрешното уво на една од раните гранки на змиската еволуција. За првпат научниците добиле толку целосен поглед врз невроанатомијата на змија од кредата.
Ова не е само технички успех. Мозокот и сетилните органи можат да откријат како животното го восприемало светот. Големината и развиеноста на определени мозочни области даваат индикации за значењето на видот, мирисот, слухот, рамнотежата и чувствителноста на вибрации.
Истражувањето покажува дека Tametara имала релативно мали мозочни хемисфери и послабо развиен оптички центар во споредба со многу современи змии. Од друга страна, структурата на внатрешното уво и дебелината на одделни черепни коски укажуваат дека била приспособена за движење под земја.
Змија што го освојувала подземниот свет
Научниците сметаат дека Tametara mirim водела фосоријален начин на живот – живеела или значителен дел од времето минувала во почвата. Во таква средина остриот вид има помало значење, додека чувството за вибрации, ориентацијата и способноста за движење низ тесни простори стануваат поважни.
Формата на черепот сугерира дека животното можело да ја користи главата при пробивањето низ почвата. Тоа не значи дека целосно живеело под земја, туку дека неговото тело и сетилен систем биле силно обликувани од таквата сил животна средина.
Откритието е важно затоа што покажува дека змиите многу рано почнале да освојуваат различни живеалишта. Фосилните наоди од кредата упатуваат на видови приспособени за подземен, копнен и морски живот. Наместо една единствена еволутивна патека, постоеле повеќе паралелни обиди и приспособувања.
Во тоа има допирна точка со приказната за Охридското Езеро како музеј на живи фосили. И таму природата покажува дека еволутивното време не се движи уредно и рамномерно. Некои облици исчезнуваат, други преживуваат во изолирани средини, а трети остануваат присутни само како трага во каменот.
Дали древната змија имала нозе?
Карличниот дел од фосилот не е зачуван, па задните екстремитети не можат директно да се видат. Сепак, врз основа на нејзиното место во еволутивното стебло и споредбата со сродни змии од кредата, истражувачите сметаат дека Tametara најверојатно имала развиени задни нозе.
Таквата претпоставка не е необична. Иако денешните змии немаат функционални екстремитети, повеќе фосили покажуваат дека нивните рани роднини сè уште задржувале задни нозе. Губењето на екстремитетите не било еднократен настан, туку долг процес што се одвивал во различни еволутивни линии.
Ова е и предупредување против премногу едноставната слика за еволуцијата. Змијата не се појавила одеднаш во денешниот облик. Издолжувањето на телото, намалувањето на екстремитетите, промените во черепот и приспособувањето на сетилата се случувале постепено и не секогаш по ист редослед.
Tametara веројатно се хранела со инсекти, но истражувачите нагласуваат дека нема директен доказ за нејзината исхрана. Бидејќи забите не се зачувани, не може да се утврди ниту дали располагала со некаков отровен апарат. Сличноста со денешните подземни или корални змии се однесува на одредени приспособувања, а не значи дека животните биле идентични.
Различни мозоци во раната историја на змиите
Истражувачите не се задржале само на новиот вид. Тие ја реконструирале и мозочната анатомија на Dinilysia patagonica, друга змија од кредата, која достигнувала должина од околу два метра и најверојатно ловела од заседа.
Споредбата покажала дека мозоците на двата вида значително се разликувале меѓу себе, но и од оние на повеќето современи змии и гуштери. Тоа значи дека уште во раните фази постоела голема разновидност во организацијата на мозокот и, најверојатно, во сетилните способности.
Едни змии подобро се приспособувале за подземен живот, други за движење и лов на површината, а трети за морски услови. Тие не минувале низ една иста задолжителна фаза, туку независно развивале особини што им овозможувале да преживеат во различни средини.
Токму ваквите наоди ја прават историјата на животот на Земјата толку тешка за сведување на едноставна шема. Она што денес го гледаме е само мал дел од некогашната биолошка разновидност. Безброј гранки исчезнале без потомци, оставајќи зад себе само коски, отпечатоци и хемиски траги.
Еволуцијата не е права линија
Во популарните илустрации еволуцијата често се претставува како скала: еден облик се претвора во друг, а на врвот стои современиот организам. Реалната слика е многу понеуредна. Еволуцијата повеќе наликува на разгрането дрво, со линии што се делат, опстојуваат извесно време и исчезнуваат.
Tametara mirim нема директни живи потомци. Таа претставува една од исчезнатите гранки на раната змиска историја. Нејзината важност не е во тоа што била „првата“ или „најпримитивната“ змија, туку во фактот што покажува колку различни анатомски решенија веќе постоеле пред околу 80 милиони години.
Слична лекција носи и еволутивната приказна на аксолотлот: денешниот изглед на еден организам не е едноставен прозорец кон неговото минато. Во секој вид се вкрстуваат особини наследени од далечни предци, понови приспособувања и траги од еволутивни патишта што можеле да завршат сосема поинаку.
Еден фосил не ја урива науката – ја прави попрецизна
Ваквите откритија често се претставуваат со тврдење дека „ја менуваат целата историја“. Тоа звучи привлечно, но ретко е научно прецизно. Фосилот на Tametara mirim не ја поништува теоријата за еволуцијата и не докажува дека сè што било познато за змиите е погрешно.
Тој прави нешто поважно: покажува дека постојната слика била нецелосна. Раните змии имале поразновидни мозочни структури, сетилни способности и еколошки приспособувања отколку што можело да се заклучи од претходно достапните фосили.
Како што забележува и извештајот на БТА, наодот нуди редок поглед во анатомијата на мозокот на древните влекачи. Вредноста на фосилот не е само во неговата старост, туку во квалитетот на зачувувањето и во технологијата со која денес може да биде прочитан.
Каменот не ја раскажува приказната сам. Потребни се скенирање, споредување, анатомско знаење и голема научна воздржаност. Понекогаш резултатот не е конечен одговор, туку подобро поставено прашање. А во науката, токму таквите прашања најчесто го отвораат следното големо откритие.
