Претседателката Гордана Сиљановска-Давкова на 10 ноември во Париз порача дека Европа не може да биде целосна без стабилен и демократски Западен Балкан и дека безбедноста на регионот не може да се одвои од европската безбедност. Таа се обрати на деветтиот Париски мировен форум, на панел-дискусијата „Одбрана на линијата: Суверенитет во ера на хибридни закани“, посветена на суверенитетот, демократијата и новите безбедносни предизвици.
Панелот е дел од официјалната програма на Парискиот мировен форум 2026, кој на 10 и 11 ноември собира политички лидери и претставници на меѓународни организации околу прашањата на мирот, геополитиката, технологијата и глобалната соработка. На дискусијата учествуваа и литванскиот претседател Гитанас Науседа и ерменскиот премиер Никол Пашинјан.
Западен Балкан меѓу европската географија и политичкото чекање
Во обраќањето Сиљановска-Давкова го постави Западен Балкан во пошироката дебата за европската отпорност. Нејзината поента беше дека регионот не треба да се третира како периферија што чека пред европската врата, туку како географски, историски и безбедносен дел од Европа. Оттаму, проширувањето за неа не е само исполнување на долгогодишните ветувања кон земјите-кандидатки, туку и инструмент за зајакнување на самата Европска Унија.
Македонија има кандидатски статус од декември 2005 година. Официјалната хронологија на Европската комисија покажува дека одлуката за отворање пристапни преговори беше донесена во 2020 година, првата меѓувладина конференција се одржа во јули 2022, а скринингот на европското законодавство заврши во декември 2023 година. Процесот, сепак, останува без отворање на првиот кластер „Темели“, што ја објаснува суштината на политичкото незадоволство за кое зборуваше претседателката.
Само неколку дена пред форумот, Европската комисија го објави пакетот за проширување за 2026 година и оцени дека Македонија постигнала значаен напредок во спроведувањето на дел од реформите. За оценките, слабостите и пораките што ги донесе последниот извештај, Panoptikum веќе пишуваше во текстот за Извештајот на Европската комисија за Македонија за 2026 година. Во поширока регионална рамка, прашањето останува исто: колку долго европската перспектива може да биде убедлива ако политичката интеграција не го следи темпото на реформите и безбедносната соработка.
Суверенитетот не завршува на државната граница
Сиљановска-Давкова се повика на концептот „interregnum“ на Антонио Грамши за да ја опише сегашната меѓународна состојба – период во кој старите модели губат сила, а новите сè уште не добиле јасна форма. Во такви околности, предупреди таа, политичкиот вакуум создава простор за геополитички притисоци, особено на Балканот.
Токму затоа нејзиното толкување на суверенитетот не беше сведено само на граници и надворешна безбедност. Во средиштето го постави демократскиот легитимитет и односот меѓу институциите и граѓаните. „Мојот суверенитет извира од граѓаните и им припаѓа на граѓаните. И мојот легитимитет исто така“, порача претседателката.
Темата директно се надоврзува на нејзиниот неодамнешен став дека Уставот е и општествен договор меѓу граѓаните и државата. Во Париз таа повторно ја отвори дилемата каде се среќаваат меѓународните обврски, уставните промени и демократската волја, инсистирајќи дека владеењето на правото и човековите права не можат да се одвојат од прашањето за легитимитетот.
Хибридните закани бараат и силни институции
Во свет во кој кибернападите, дезинформациите, вештачката интелигенција и дигиталните технологии ја менуваат природата на политичкото и безбедносното влијание, отпорноста не се мери само со армија, граници и одбранбени капацитети. Сиљановска-Давкова оцени дека е потребна и внатрешна институционална цврстина – функционални демократски механизми, доверба во институциите и граѓани кои чувствуваат дека учествуваат во одлуките што ги засегаат.
Оттука произлезе и нејзиниот повик до Европската Унија да не бара само поголема отпорност од Западен Балкан, туку да помогне во нејзиното создавање преку побрза интеграција. Европската комисија во својата оценка за проширувањето од 4 ноември исто така го поврзува процесот со демократијата, владеењето на правото, безбедноста и економската конвергенција, а проширувањето го третира и како инвестиција во европската стабилност.
Тоа е линија што Panoptikum ја следеше и во пошироката анализа „Од Скопје до Брисел: Западен Балкан не може вечно да чека пред европската врата“ – дилемата дали проширувањето ќе остане политичко ветување или ќе се претвори во процес со видливи резултати.
Младите како учесници, а не како идно време
Одговарајќи на прашање за протестите и активното учество на младите во повеќе европски земји, претседателката побара тие да не се третираат само како „иднината“. Нејзиниот став е дека младите веќе се политички и општествени учесници и затоа треба да имаат реално место во процесите на одлучување.
Таа го поврза меѓугенерацискиот дијалог со поширокото прашање на демократската отпорност: систем што не ги слуша граѓаните, особено генерациите што треба најдолго да живеат со последиците од денешните одлуки, станува поранлив и одвнатре.
Пораката од Париз затоа оди подалеку од уште еден повик за европско проширување. Во време кога безбедноста се мери и преку институции, технологија, доверба и демократска легитимност, прашањето за местото на Западен Балкан станува дел од прашањето каква Европа сака да биде Европската Унија – и каде навистина ги повлекува сопствените политички и безбедносни граници.
