Човекот отсекогаш собирал нешта. Понекогаш од потреба, понекогаш од навика, понекогаш од љубопитност, а многу често од некаква тивка желба да го задржи времето во рака. Поштенска марка, стара монета, значка од работна акција, беџ од концерт, кутија од кибрити од хотел што одамна не постои – сето тоа може да изгледа ситно, речиси безначајно. Но токму во таквите мали предмети често останува најживата историја на секојдневието.

Покрај познатите хобија како филателијата, односно собирањето поштенски марки, и нумизматиката, проучувањето и собирањето монети, медали и сродни парични предмети, постојат и помалку познати, но мошне интересни колекционерски области. Меѓу нив се фаларистиката и филуменијата – два збора што звучат ретко, но зад себе кријат цели светови на предмети, симболи, дизајн, историја и човечка страст.

Фаларистика – светот на ордените, медалите и значките

Фаларистиката е област што се занимава со проучување и собирање ордени, одликувања, медали, значки, ленти, инсигнии и други предмети поврзани со системите на признание и наградување. Таа стои блиску до нумизматиката, но не е исто што и нумизматика. Монетата зборува за економија, држава и размена; орденот и медалот зборуваат за заслуга, чест, војна, служба, идеологија, институција и јавна меморија.

Зборот доаѓа од латинското phalera, поврзано со старогрчките phalara – украсни плочки, медалјони или украсни елементи, првично врзувани и со коњска опрема, а подоцна и со воени одликувања. Денес, International Phaleristics Association ја дефинира својата работа како проучување и промоција на историјата, уметноста и културата на ордените, одликувањата и медалите.

Во поширока смисла, фаларистиката ги опфаќа и цивилните значки, службените обележја, комеморативните беџеви, спортските признанија, партиските и организациските значки, па дури и малите метални предмети што некогаш биле дел од масовна јавна култура. Една значка може да биде евтин предмет, но може да носи цела епоха: работничко движење, државен празник, воена служба, младинска организација, спортски клуб, фабрика, фестивал, политичка кампања.

Зошто значките не се само украс

На прв поглед, значката е мал метален предмет со игла. Но таа никогаш не е само метал. Таа е знак на припадност. Некој ја носел на ревер, на униформа, на капа, на работна блуза, на училишна торба. Со неа човекот кажувал дека е дел од некоја организација, настан, идеја, професија или генерација.

Затоа фаларистиката не е обично „собирање шарени предмети“. Таа е мала помошна историја на јавните симболи. Во ордените се читаат државни хиерархии и системи на вредности. Во медалите се читаат војни, јубилеи, спортски победи и политички пораки. Во значките се чита секојдневието на една епоха – нејзините организации, фабрики, училишта, клубови, сојузи, фестивали и надежи.

Еден сериозен фаларист не гледа само дали предметот е редок. Гледа кој го издал, кога, по кој повод, од каков материјал е направен, кој го дизајнирал, кому му бил доделен, дали има број, кутија, сертификат, лента, документ, фотографија или приказна. Колекционерството станува истражување кога предметот ќе се врати во својот контекст.

Филуменија – љубов кон светлината во кутија од кибрити

Филуменијата е собирање предмети поврзани со кибритите: етикети од кутии, цели кутии, корици од кибритчиња, рекламни изданија, хотелски и ресторански кибрити, специјални серии, фабрички етикети и мали печатени дизајни што некогаш патувале низ џебови, маси, кафеани, кујни и железнички станици.

Зборот е помлад отколку што звучи. Потекнува од грчкото philos – љубов, и латинското lumen – светлина. Според Phillumeny.com, терминот го вовела британската колекционерка Marjorie S. Evans во 1943 година. Така, филуменијата буквално може да се разбере како „љубов кон светлината“ – убаво име за собирање предмети што биле создадени за да запалат оган.

Но колекционерот не го привлекува само кибритот како алатка. Го привлекува етикетата: малата графика, бојата, типографијата, рекламата, симболот, јазикот, логото, фабриката, хотелот, ресторанот, државата од која дошла кутијата. Кибритната етикета е минијатурен плакат од секојдневието. Понекогаш е почесна од големите плакати, затоа што не се претставува како уметност, а сепак ја носи визуелната култура на своето време.

Кибритните етикети како мали архиви

Една кутија од кибрити може да го зачува името на фабрика што веќе не работи, хотел што е урнат, ресторан што бил собиралиште на една генерација, бренд што исчезнал, држава што го променила името, графички стил што повеќе не се печати. Во мал формат таа носи рекламен јазик, индустриска историја, трговска мрежа и популарна естетика.

Затоа филуменијата има посебна нежност. Таа не се занимава со предмети што биле создадени за вечност. Напротив, кибритот бил евтин, потрошлив, секојдневен. Требало да се купи, да се употреби и да се фрли. Колекционерот го спасува токму она што светот го наменил за исчезнување.

Во тоа е убавината на ваквите хобија. Тие ја поништуваат ароганцијата на „големата историја“. Нè потсетуваат дека времето не останува само во споменици, документи и државни архиви, туку и во кутија од кибрити, во значка, во салфетка од стара кафеана, во мени од ресторан, во билет од кино или во играчка што некој ја чувал со години.

Зошто луѓето собираат

Колекционерството често почнува невино. Една значка од патување, една етикета од интересна кутија, една монета од дедо, една марка од старо писмо. Потоа доаѓа втората, третата, првата кутија, првиот албум, првата размена, првото прашање: од каде е ова, кој го направил, колку е старо, зошто изгледа вака?

Токму тоа прашање ја претвора забавата во знаење. Фаларистот учи за одликувања, институции, држави, војни, јубилеи и политички симболи. Филуменистот учи за печатење, реклами, фабрики, трговија, дизајн и секојдневна култура. Колекционерот, ако е внимателен, не собира само предмети. Собира контексти.

Понекогаш, се разбира, собирањето може да стане и страст што го надминува разумот: премногу предмети, премногу потрага, премногу пари, премалку простор. Но во својата најдобра форма колекционерството е дисциплина на внимание. Тоа го тренира окото да види вредност таму каде што другите гледаат ситница.

Меѓу хоби и помошна историја

Филателијата, нумизматиката, фаларистиката, филуменијата и сродните колекционерски практики имаат нешто заедничко: сите почнуваат од мал предмет, а завршуваат во голема приказна. Поштенската марка отвора историја на држави, пошти, комуникации и симболи. Монетата отвора историја на власт, економија и суверенитет. Медалот отвора историја на заслуга и чест. Кибритната етикета отвора историја на реклама, индустрија и визуелна култура.

Во тој смисол, овие хобија не се само приватна разонода. Тие можат да бидат мали приватни архиви. Многу музејски збирки почнале од нечие лично собирање. Многу заборавени фабрики, организации, настани и места денес се препознаваат токму преку предмети што некој не ги фрлил.

Колекционерот понекогаш личи на човек што не сака да се раздели од минатото. Но подобро е да се каже: тој не сака минатото да исчезне без трага. Во свет што постојано произведува нови предмети и уште побрзо ги фрла, тоа е речиси тивок отпор.

Што сè може да стане колекција

Покрај значките и кибритните етикети, луѓето собираат хартиени салфетки, ресторански менија, разгледници, влезници, играчки, реклами, пакувања, часовници, налив-пера, стари фотоапарати, автомобилски модели, постери, клучеви, хотелски етикети, па дури и предмети што во моментот на употреба никој не ги сметал за вредни.

Не секоја колекција мора да биде скапа. Напротив, најинтересните колекции често имаат скромен почеток. Тие не се вредни само по цена, туку по ред, контекст, зачуваност и приказна. Десет добро документирани значки од една фабрика можат да кажат повеќе од стотици случајно натрупани предмети.

Клучот е системот. Колекцијата без систем е куп предмети. Колекцијата со систем е мала архива. А архивата, колку и да е лична, секогаш е обид нешто да се спаси од заборав.

Малите предмети и големото време

Фаларистиката и филуменијата можеби звучат како необични зборови, но зад нив стои многу едноставна човечка потреба: да се зачува знак. Значката го зачувува јавниот симбол. Кибритната етикета го зачувува секојдневниот дизајн. И двете сведочат дека културата не живее само во големите книги и големите музеи, туку и во предметите што луѓето ги носеле, користеле, разменувале и заборавале.

Можеби токму затоа ваквите хобија опстојуваат. Тие им даваат втор живот на предмети што биле направени за кратка употреба. Ги вадат од фиоки, пазари, тавани, стари кутии и семејни спомени. Ги подредуваат, ги именуваат, ги истражуваат.

Во едно мало парче метал или хартија понекогаш има повеќе историја отколку што се гледа на прв поглед. Треба само некој да го земе в рака и да праша: од каде си, кој те носел, кој те печател, зошто си зачувано? Тогаш предметот почнува да зборува. А колекционерот станува негов прв слушател.