Извештајот на Европската комисија за владеењето на правото ја отвори најчувствителната македонска рана: судството е слабо, граѓаните не му веруваат, корупцијата ретко добива правосилна разрешница – а власта наместо да ја оддели критиката од притисокот ја претвора буџетската поддршка во условна политичка награда. Тука веќе не станува збор само за плати на судии и обвинители, туку за тоа дали државата ја разбира независноста на правосудството како уставна гаранција или како нешто што треба да се „заслужи“ пред извршната власт.

Премиерот Христијан Мицкоски, коментирајќи го Извештајот на Европската комисија за владеење на правото за 2026. година, оцени дека документот е „најдобар“ во споредба со претходните, но истовремено најави дека ќе продолжи јавно да ги критикува судиите и обвинителите и дека правосудството нема да добие повеќе пари додека, според него, не почне да испорачува резултати.

Европската дијагноза е потешка од дневнополитичката расправија

Во самиот извештај Европската комисија констатира дека мешањето и притисокот од други гранки на власта и понатаму предизвикуваат сериозна загриженост за почитувањето на судската независност. Во документот се наведува и дека независноста на судството и автономијата на обвинителството се поткопани од недоволни буџетски средства, а дека постапката за разрешување на главниот обвинител открила ризик од политизација и слабости во правилата за разрешување.

Тоа е важната точка што лесно се губи во политичката врева. Брисел не вели дека судството е добро и дека треба само повеќе пари. Напротив, извештајот е критичен и кон ефикасноста, кадровската состојба, дигитализацијата, долгите постапки и слабите резултати во предметите за висока корупција. Но во правна држава слабоста на судството не се лекува со политичко дисциплинирање. Тоа се лекува со јасни правила, отчетност, професионални стандарди, финансиска предвидливост и институционална дистанца од дневната политика.

Паноптикум веќе пишуваше дека довербата во правосудството не смее да биде изговор за нова партизација, како и дека корупцијата во Македонија станува системска навика кога институциите престануваат да бидат отпорни. Новиот извештај на ЕК само ја заострува истата дилема: дали правосудството ќе се реформира како независен столб на државата или ќе остане поле за меѓусебна пресметка меѓу власта, опозицијата, советите, обвинителствата и судските елити.

Критика има право да има – притисок не смее да има

Премиерот има политичко право да зборува за незадоволството на граѓаните од судството. Тоа незадоволство е реално, долго и длабоко. Според извештајот, само 21% од општата популација и 19% од компаниите во 2026. година ја оцениле независноста на судовите и судиите како „прилично добра“ или „многу добра“, што претставува пад во однос на 2025. година.

Проблемот почнува кога политичката критика добива форма на јавна казна: „нема пари додека не испорачате“. Во демократски систем судиите и обвинителите не треба да „испорачуваат“ според очекување на Владата, туку да постапуваат според Уставот, законите, доказите и професионалната совест. Резултатите се неопходни, но мерилото не смее да биде политичко задоволство. Инаку, правдата станува административна услуга што треба да му се допадне на оној што го држи буџетот.

Токму затоа спорот околу средствата не е техничка буџетска расправија. Европската комисија нотира дека буџетите на судството и јавното обвинителство остануваат под законскиот минимум, дека во 2025. година распределбите биле намалени за 4,3% во споредба со претходната година и дека судовите и обвинителствата сè уште зависат од формално одобрување од Министерството за финансии за внатрешни буџетски и кадровски одлуки.

Судството не е недолжно, но државата не смее да го држи на поводник

Во македонската јавност одамна постои оправдан гнев кон судството: застарани предмети, бавни постапки, сомнежи за селективна правда, недостижни високи функционери, предмети што исчезнуваат во процедура и институционален јазик што никој повеќе не го доживува како убедлив. Но токму затоа реформата мора да биде поопасна за корупцијата отколку за независноста.

Кога извршната власт ја претвора финансиската поддршка во порака на неодобрување, се создава лош преседан: судството се казнува колективно, без разлика на тоа кои судии работат професионално, кои обвинители носат тешки предмети, кои институции навистина потфрлиле и каде се кријат центрите на отпор. Така јавниот гнев се користи како политички капитал, а реформата се сведува на сигнал до публиката дека некој конечно „им кажал“ на судиите.

Таквиот пристап може да биде популарен, но популарноста не е исто што и институционална зрелост. Ако правосудството е слабо, државата треба да го направи помалку зависно, подобро платено каде што е оправдано, кадровски пополнето, дигитализирано, дисциплински поодговорно и изложено на проверливи критериуми. Ако е корумпирано, треба да има истраги, постапки, разрешувања и пресуди. Ниту едното ниту другото не се постигнува со политичка порака дека парите ќе дојдат кога власта ќе биде задоволна.

Европскиот пат не се брани со цитирање на пофалбите

Мицкоски има право да ги истакне деловите од извештајот што ги смета за позитивни. Но европската агенда не се мери со тоа дали Владата ќе најде реченица што ѝ одговара, туку дали ќе ја прифати целата дијагноза – и онаа што ја фали, и онаа што ја боли. Македонија со години ја повторува истата сцена: секоја власт го чита Брисел селективно, секоја опозиција го чита катастрофално, а институциите остануваат заробени меѓу двата партиски превода.

Во таа смисла оваа тема природно се надоврзува на пошироката дилема што Паноптикум ја отвори во текстот Македонија и ЕУ: меѓу испорачување и барање: европскиот процес не е само дипломатска рамка, туку домашен тест за институционална сериозност. Владеење на правото не се гради со декларации кон Брисел и со остри пораки кон судството, туку со држава што не се плаши да создаде независни институции дури и кога тие можат да ја контролираат самата власт.

Вистинското прашање: кој ја контролира моќта?

Македонското правосудство има потреба од длабока реформа, но таа реформа мора да ја намали политичката моќ над судството, а не да ја прераспредели кон моменталниот победник. Довербата нема да се врати ако судиите и обвинителите бидат претворени во јавни виновници за сè, ниту ако продолжат старите навики на молк, затвореност и корпоративна самозаштита.

Најопасната состојба е кога и власта и правосудството се во право само половично. Власта е во право дека системот не испорачува правда на ниво што го заслужуваат граѓаните. Европската комисија е во право дека независноста не смее да се поткопува преку притисоци, јавни кампањи и недоволно финансирање. Правосудството е во право кога бара автономија, но ја губи моралната сила ако не покаже чистење, отчетност и резултати.

Затоа прашањето по овој извештај не е дали судството заслужува повеќе пари. Прашањето е дали Македонија заслужува правосудство што нема да зависи од тоа кој во моментот ја држи власта. Одговорот на тоа прашање не се дава на прес-конференција, туку во буџетот, законите, кадровските избори, дисциплинските постапки и во храброста политиката конечно да престане да ја третира правдата како своја сопственост.