fbpx Прескокни до главната содржина Opens in a new tab

Смените, доцното легнување и викенд-ритамот: зошто нерегуларниот сон е важен и за менталното здравје во Македонија

Не е важно само дали спиеме седум или осум часа. Важно е и дали телото секоја вечер добива сосема различен сигнал кога започнува ноќта. Нови истражувања ја поврзуваат нестабилноста на распоредот со симптоми на депресија и анксиозност, а сменската работа ја прави темата особено важна и за Македонија. Сонот има и часовник - а понекогаш токму него најмалку го слушаме.

Во Македонија разговорот за сонот најчесто се сведува на едно прашање: колку часа сме спиеле. Но за луѓето што работат во смени, стануваат рано, патуваат до работа, легнуваат доцна или за викенд целосно го менуваат дневниот распоред, проблемот не е само во должината на сонот. Сè повеќе истражувања покажуваат дека важно е и кога спиеме и колку често го поместуваме сопствениот биолошки часовник.

Токму оваа врска е во средиштето на студијата објавена на 12. ноември 2026. година во Scientific Reports, во која податоците од носливи уреди се споредуваат со симптоми на депресија, анксиозност и осаменост. Паралелно, европскиот проект SHIFT2HEALTH, со 6.245 испитаници од осум европски земји, покажува колку ноќните и ротирачките смени можат да бидат поврзани со пократок сон, полош квалитет на спиењето и хронична несоница.

За македонското секојдневие овие наоди отвораат многу конкретно прашање. Ако работното време, семејните обврски и викенд-навикувањето постојано го поместуваат времето за спиење, дали е доволно да зборуваме само за „осум часа сон“?

Кога часовникот на раката го открива часовникот во телото

Во студијата објавена во Scientific Reports биле анализирани 22.894 возрасни учесници во рамките на TemPredict. Наместо истражувачите да се потпрат само врз проценка од типот „обично спијам седум часа“, тие користеле податоци од Oura Ring, нослив уред што овозможува следење на периодите на сон и будност во подолг временски период. Клучната мерка била Sleep Regularity Index – SRI. Таа не кажува колку долго човек спиел, туку колку е сличен неговиот образец на спиење и будност од еден ден до следниот. Во суштина, мери колкава е веројатноста човек да биде во иста состојба – буден или заспан – во исто време во два последователни дена.

Резултатите покажале постепен образец. Учесниците со понизок SRI почесто имале поизразени симптоми на депресија, анксиозност и осаменост. На пример, просечниот индекс бил понизок кај групата со тешки депресивни симптоми отколку кај учесниците чии резултати биле во нормални граници. Врската останала видлива и кога истражувачите статистички ја земале предвид просечната должина на сонот. Тоа е важен детал: две лица можат да спијат ист број часови, а нивниот дневен биолошки распоред сепак да биде многу различен.

Авторите se сепак внимателни. Ова е студија што покажува поврзаност, а не доказ дека променливото време на спиење само по себе предизвикува депресија или анксиозност. Самите истражувачи посочуваат дека врската може да оди во двете насоки: нарушениот сон може да се одразува врз расположението, а психичките тешкотии можат дополнително да го нарушуваат времето и континуитетот на спиењето.

Зошто времето на спиење воопшто е важно

Одговорот се наоѓа во циркадијалниот систем – внатрешниот биолошки механизам што го усогласува организмот со приближно 24-часовниот циклус на светлина и темнина. Тој не го регулира само моментот кога ни се спие. Поврзан е и со телесната температура, секрецијата на хормони, метаболизмот, вниманието и дневната будност.

Затоа современото истражување на сонот сè помалку го сведува неговото здравје на една бројка. Важни се должината, квалитетот, времето на заспивање и будење, стабилноста на распоредот и тоа како човек функционира во текот на денот.

Оваа поширока слика е блиска и до она за што веќе пишувавме на Panoptikum во текстот „Сонот не е пауза од животот“: ноќниот одмор не е празен интервал меѓу два работни дена, туку активен дел од психичкото и телесното функционирање.

Друга анализа на Panoptikum, за поместувањето на часовникот, сменската работа и здравјето, го допира истиот проблем од друга страна: биолошкиот часовник не се приспособува со административна наредба. Тој има сопствен ритам, а честите промени во времето за сон создаваат судир меѓу биологијата и распоредот што го бара секојдневието.

Прочитај и за ... >>  Македонија повторно без гол - Шкотска со 2:0 ја продлабочи кризата во Скопје

Сигналот не доаѓа само од една студија

Студијата од 2026. година не е изолиран наод. Во големо истражување со 79.666 учесници од UK Biobank, следени во просек 7,5 години, луѓето со најстабилен образец на сон имале 38% понизок ризик од појава на депресија и 33% понизок ризик од анксиозност во споредба со групата со најизразена нерегуларност.

Особено значаен е резултатот кај оние што спиеле препорачан број часови, но во различно време од ден на ден. И кај нив ризикот останал повисок отколку кај луѓето со постабилен распоред. Тоа е една од причините прашањето „Колку часа спиеш?“ повеќе да не биде доволно.

Систематски преглед на 59 студии, објавен во 2025. година, стигнува до слична слика. Поголемите варијации во времето на спиење биле поврзани не само со повеќе депресивни и анксиозни симптоми, туку и со низа други неповолни здравствени исходи. Авторите предупредуваат дека методите меѓу студиите се разликуваат, но заклучуваат дека стабилноста на распоредот заслужува да се третира како посебна компонента на здравиот сон.

Македонскиот контекст: кога биолошкиот часовник го диктира работниот распоред

Овие истражувања не се спроведени врз македонско население и нивните проценти не треба механички да се пренесуваат врз Македонија. Но прашањето што го отвораат е многу блиско до нашето секојдневие.

Здравствени работници, полицајци, работници во обезбедување, транспорт, индустрија, пекарство, трговија и угостителство се само дел од луѓето кај кои времето на спиење не зависи целосно од личната навика. Една недела може да значи рано станување, следната доцно враќање дома, а третата ноќна смена. Во таков распоред советот „легнувај секогаш во исто време“ звучи едноставно само за оној што не работи така.

Исто толку важна е и другата страна на македонското секојдневие – луѓето што не се формално сменски работници, но имаат ден што постојано се продолжува. Рано будење, патување до работа, осум или повеќе часа на работното место, сообраќај, семејни обврски, домашни работи, телефон и екран до доцна навечер. Кога денот нема доволно простор, сонот често станува првата ставка што ја кратиме или ја поместуваме.

Токму тука се појавува и викенд-образецот. Од понеделник до петок стануваме во шест или седум часот, а во сабота и недела спиеме до десет или единаесет. Во петок и сабота легнуваме неколку часа подоцна, а во недела навечер очекуваме организмот повторно да се врати во работен режим. Таквата разлика понекогаш се опишува како „социјален џетлаг“ – несовпаѓање меѓу биолошкото време и часовникот што ни го наметнуваат работните и општествените обврски. Не мора да се патува низ временски зони за телото да добива различни сигнали за тоа кога е ден, а кога ноќ.

SHIFT2HEALTH: што покажуваат реалните работни смени

Токму затоа европскиот труд SHIFT2HEALTH е особено релевантен. Истражувањето опфатило 6.245 испитаници од Австрија, Данска, Германија, Грција, Италија, Холандија, Полска и Шпанија, а биле анализирани вкупно 12.104 работни смени.

Истражувачите идентификувале пет типови распоред: дневни, вечерни, ноќни, долги дневни и долги вечерни смени. Најкраток просечен сон – околу шест часа – бил пријавен меѓу ноќните смени. Во таа група 29,3% од испитаниците го оцениле својот сон како лош или многу лош. Во споредба со луѓето што работеле постојано дневна смена, работниците со ротирачки распореди имале повисоки шанси за хронична несоница и значително повисоки шанси за краток сон. Поголема изложеност на ноќна работа и подолга работна недела исто така биле поврзани со неповолни исходи.

Прочитај и за ... >>  „Како си - навистина?“: менталното здравје не треба да го забележиме дури кога ќе стане тешко

Овие резултати не значат дека секоја ноќна смена ќе доведе до несоница, ниту дека секој сменски работник ќе развие психички тешкотии. Тие покажуваат нешто посуптилно: работниот распоред е дел од здравствениот контекст и не може секогаш да се сведе на лична дисциплина.

Тоа е особено важно и за Македонија. Кога еден работник постојано се префрла од прва во втора или трета смена, неговиот сон не е само приватна работа. Начинот на кој се организираат смените, колку време има меѓу нив и колку предвидлив е распоредот стануваат и прашања на здравје.

Викендот не е секогаш поправка на неделата

Постои силно искушение недостигот од сон во работните денови да се „надомести“ за викенд. Подолгото спиење може да помогне кога сме ненаспани, но тоа не значи дека секое поместување на часовникот исчезнува без последица.

Човек што пет дена станува во шест и пол, а два дена во единаесет, практично живее според два различни распореди. Ако на тоа се додаде доцно легнување во петок и сабота, понеделник наутро телото повторно мора да се приспособува на друг режим. Тоа не значи дека животот треба да стане касарна. Ниту едно истражување не бара луѓето да заспиваат во иста минута секоја вечер. Патувања, семејни прослави, деца, болест, работа и непредвидливи денови се нормален дел од животот.

Прашањето е што се случува кога исклучокот станува образец.

Менталното здравје не почнува и не завршува во ординацијата

Кога зборуваме за ментално здравје во Македонија, разговорот најчесто започнува со стрес, анксиозност, финансиски притисок, работа, семејни проблеми или пристап до стручна помош. Сите тие теми се важни. Но сонот понекогаш останува во втор план, како да е само последица на другите проблеми.

Науката сугерира дека сликата е посложена. Сон, расположение, стрес и дневен ритам се испреплетени. Како што веќе пишувавме во Panoptikum за менталното здравје како „молчалива инфраструктура“ на човекот, психичката стабилност не зависи само од она што го мислиме и чувствуваме, туку и од основните услови во кои телото и мозокот функционираат. Затоа не е корисно секој проблем со сонот да го претвориме во нова причина за вознемиреност. Ниту треба секое доцно легнување да го доживуваме како здравствен ризик. Вредноста на новите истражувања е токму во тоа што го прошируваат прашањето.

Наместо само „дали спиев доволно?“, можеме да прашаме и „колку често го менувам времето кога спијам?“

За човекот што има слобода да го организира денот, тоа може да значи малку постабилно време за будење и помала разлика меѓу работните денови и викендот. За сменскиот работник, пак, одговорот не може да биде само личен. Таму се отвора прашањето како е организиран трудот и колку здравјето се зема предвид кога се составува распоредот.

Во тоа е и најважната поента: сонот не е само број на часови што треба да ги „собереме“ пред алармот. Тој има време, ритам и место во целиот ден. А кога тој ритам постојано се поместува, вреди да обрнеме внимание – не од страв, туку затоа што менталното здравје започнува многу порано од моментот кога ќе почувствуваме дека нешто веќе не е во ред.

За авторот: Љупчо Димитровски

Долгогодишен радио и ТВ новинар, писател и медиумски уредник со повеќе од 40 години искуство во електронските медиуми. Автор е на над 150 книги и основач на порталот Panoptikum.mk, како продолжение на култната емисија „Паноптикум“, со силен фокус на комуникација и новинарство.

За повеќе написи од авторот кликни тука.

Важна напомена: Сите права се задржани. Не е дозволено какво било преземање, копирање, објавување или преработка на делови или цели содржини од овој портал без претходно одобрение од авторот, редакцијата и/или издавачот. За секоја повреда на авторските и сродните права, Паноптикум го задржува правото да побара надомест и соодветна правна заштита.

Уредничка напомена: Во подготовката на содржината може да се користи дигитална/AI асистенција како помошна алатка за јазична, структурна, истражувачка или визуелна обработка. Финалниот текст е уреднички прегледан и објавен под одговорност на авторот и/или редакцијата. Главната илустрација на написот може да биде фотографија, авторска/архивска слика или AI-генерирана концептуална илустрација создадена за визуелна поддршка на текстот.