Еден час наназад изгледа како мала административна промена. Часовникот покажува друго време, но обврските остануваат исти. Сепак, за организмот часовникот на ѕидот не е главниот мерник. Спиењето, будноста, телесната температура, лачењето хормони и чувството на замор се дел од внатрешен дневен ритам што најсилно се приспособува според светлината и темнината.
Затоа преминот од летно кон стандардно, односно зимско сметање на времето, не го доживуваат сите еднакво. Кај некого разликата речиси и не се забележува. Друг може неколку дена да се буди порано, да чувствува поспаност или да има потешкотии со концентрацијата. А кај луѓето кои работат ноќе или во променливи смени, поместувањето на часовникот доаѓа врз веќе нарушен распоред на спиење и будност.
Телото не го поместува часовникот со еден потег
Внатрешниот биолошки часовник, односно циркадијалниот систем, ги усогласува физиолошките процеси со приближно 24-часовниот циклус. Светлината, особено утринската, е еден од најсилните сигнали со кои организмот го одредува времето за будност и за одмор. На здравјето на овој систем влијаат и времето на спиење, оброците, физичката активност и изложеноста на светлина, што го истакнува и научната изјава на American Heart Association за циркадијалното здравје.
Кога часовникот во есен се враќа еден час наназад, календарски добиваме подолга ноќ. Меѓутоа, тоа не значи дека секој автоматски добива уште 60 минути сон. Некој ќе продолжи да се буди според претходно воспоставениот биолошки ритам. Друг ќе легне подоцна токму затоа што знае дека „има уште еден час“. Кај трети, промената во времето на дневната светлина ќе влијае врз расположението и енергијата.
За тоа што конкретно носи годинашниот премин кон зимско време веќе пишувавме во анализата за влијанието на враќањето на часовникот врз сонот и здравјето. Поширокото прашање, сепак, е посложено: дали самото сезонско менување на времето претставува здравствен проблем и кое време би било подобро доколку часовникот повеќе не се поместува?
Пролетното поместување е почувствителниот дел од приказната
Дел од медицинските и стручните организации со години предупредуваат дека наглото поместување на часовникот може краткорочно да го наруши спиењето и циркадијалниот ритам. Особено внимание привлекува пролетниот премин кон летно време, кога часовникот оди еден час напред и ноќта практично се скратува.
Систематски преглед што опфатил 157 истражувања од 36 земји, со литература до 2025. година, дава понеедноставна слика. Авторите утврдиле дека пролетното поместување е поврзано со краткорочно зголемување на ризикот од акутен миокарден инфаркт и со одредени сообраќајни ризици. Во исто време, тие предупредуваат дека доказите не оправдуваат едноставна порака дека секое летно време и секое сезонско поместување се подеднакво штетни. За повеќе здравствени исходи резултатите се мешани, а за некои нема доволно квалитетни податоци. Систематскиот преглед е достапен преку PubMed.
Тоа е важна нијанса. Дебатата често се сведува на избор меѓу „здраво зимско“ и „штетно летно“ време, додека науката прави разлика меѓу ефектот на самата нагла промена и долгорочните последици од тоа кое време би било трајно.
Сменската работа создава поинаков проблем
Најдобар пример зошто еден час не значи исто за сите се луѓето кои работат во смени. Медицински персонал, полицајци, обезбедување, работници во индустријата, транспортот, угостителството и многу други професии функционираат во часови кога биолошкиот систем природно очекува сон.
Кај нив проблемот не почнува со сезонското поместување на часовникот. Ноќната и ротирачката работа сама по себе создава судир меѓу општествениот распоред и природниот циклус светлина-темнина. Најновата метаанализа на 22 студии со повеќе од 21.000 учесници утврдува дека сменската работа е поврзана со повисока веројатност за нарушувања на спиењето, при што врската е изразена кај ротирачките смени и кај здравствените работници. Истражувањето е објавено во 2026. година.
Во таков распоред, есенското враќање на часовникот може да значи и нешто многу конкретно: ноќната смена што го опфаќа повторениот часовен интервал може фактички да трае еден час подолго. За човек кој веќе се обидува да спие преку ден, додека светлината и секојдневниот живот околу него испраќаат сигнал за будност, тоа не е истото „еден час повеќе сон“ што го добива човек со редовен дневен распоред.
Зимско или летно време – што би било подобро ако престане менувањето?
Во Европа ова прашање со години останува политички отворено. Европската комисија уште во 2018. година предложи прекин на двократното сезонско поместување на часовниците. До октомври 2026. година конечна одлука нема, па сегашниот систем продолжува да важи. Тоа го потврдува и Советот на Европската Унија.
За Македонија и за европските земји дилемата не е само дали да престанеме да ги местиме часовниците, туку кое време би останало трајно. Стручните организации што го фаворизираат стандардното време го истакнуваат неговото подобро усогласување со природниот циклус на сончевата светлина, особено со утринската светлина. Трајното летно време би донело подоцнежни зимски изгрејсонца, што кај дел од населението би значело будење, патување на работа и одење на училиште во подолг период на утринска темнина.
Од друга страна, поновите научни прегледи покажуваат дека долгорочната споредба не може да се сведе на едно апсолутно правило. Географската ширина, сезоната, работното време, начинот на живот и изложеноста на природна светлина имаат значење. Затоа аргументот за укинување на наглите промени и аргументот за избор на конкретно трајно време не се сосема исто прашање.
Неколку дена во кои рутината вреди повеќе од часовникот
За повеќето луѓе есенската промена ќе помине без поголеми последици. Најразумната помош за организмот е и најобичната: што поредовен сон, утринска дневна светлина, физичка активност и избегнување големи промени во времето на легнување. Кај оние што работат во смени, можноста за приспособување е помала, па и организацијата на работата, паузите и времето за опоравување стануваат дел од здравственото прашање.
Часовникот можеме да го вратиме за една секунда. Биолошкиот ритам нема такво копче. Токму затоа дебатата за летното и зимското време има смисла само кога зад стрелките ќе го видиме човекот – неговиот сон, работното време, светлината на која е изложен и ритамот во кој мора да го живее денот.
