Настани на 23 септември отвораат необично широка историска панорама – од планета најдена прво со математика, а потоа со телескоп, до едно од најраните помагала за слушање, фотографскиот блиц, телевизијата на иднината и информациите на екран многу пред интернетот. Во македонската историја датумот го носи и споменот на последната голема востаничка битка на Пелистер во 1903 година. А музичката меморија го памети 23 септември како вечерта кога Боб Марли последен пат настапил пред публика.
1846 – Нептун беше откриен таму каде што математиката предвиде дека треба да биде
Откривањето на Нептун е една од најубавите приказни за моќта на научното предвидување. Астрономите забележале дека Уран не се движи сосема онака како што налагаат пресметките, па францускиот математичар Урбен Леверје заклучил дека врз него мора да дејствува гравитацијата на уште една, дотогаш непозната планета.
Врз основа на неговите пресметки, германскиот астроном Јохан Готфрид Гале на 23 септември 1846 година го насочил телескопот на Берлинската опсерваторија кон предвиденото место и го пронашол Нептун на помалку од еден степен од позицијата што ја пресметал Леверје. НАСА го опишува откритието како триумф на небесната механика – ретка историска ситуација во која нов свет најпрвин постоел во математичките равенки, а дури потоа бил виден низ телескоп.
1879 – Патентиран е „аудифонот“, рано помагало за слушање преку коските
Ричард С. Роудс од Чикаго имал оштетен слух и барал начин звукот да стигне до внатрешното уво без класично засилување преку ушниот канал. Неговото решение изгледало како необична рачна лепеза. Уредот се потпирал на горните предни заби, а вибрациите се пренесувале преку коските на черепот.
Роудс добил патент за подобрениот „Audiphone“ на 23 септември 1879 година. Националниот музеј на американската историја Smithsonian го чува овој тип апарат како еден од раните примери на помагала засновани врз коскена спроводливост. Денешните системи се технолошки неспоредливо пософистицирани, но физичкиот принцип е препознатлив: звукот може да стигне до внатрешното уво и преку вибрации на коските.
1903 – На Пелистер се водеше последната востаничка битка во Битолско
Во завршната фаза на Илинденското востание, над селото Цапари на Пелистер се водела една од последните големи востанички борби во Битолско. На 23 септември 1903 година востаничките сили се судриле со османлиската војска во борба што останала запаметена како Пелистерска битка.
Во судирот загинале 48 востаници, а настанот го означил тешкиот крај на организираниот востанички отпор во овој дел од Македонија. историскиот календар за 23 септември ја бележи Пелистерската битка како последна востаничка битка во Битолско во времето на Илинденското востание. Иако датумот носи многу светски научни и културни приказни, ова останува неговата најсилна македонска историска точка.
1930 – Фотографскиот блиц доби безбедна светилка за еднократна употреба
Ноќната фотографија во првите децении на фотографијата можела да биде прилично опасна работа. Фотографите користеле запалив магнезиумски прав, кој произведувал силна светлина, чад и реален ризик од пожар. Германскиот пронаоѓач Јоханес Остермајер понудил многу попрактично решение – метален материјал затворен во стаклена сијалица исполнета со кислород.
Неговиот американски патент за „flash lamp“ бил објавен на 23 септември 1930 година. Во оригиналниот патент US 1,776,637 е опишан принципот на светилка наменета токму за фотографија. Блиц-сијалиците подоцна ќе овозможат многу посигурно фотографирање во затворени простории и при слаба светлина, а со децении ќе бидат стандарден дел од фотографската опрема пред да ги заменат електронските блицеви.
1951 – Основана е Светската федерација на глуви
Претставници на организации на глуви лица се собрале во Рим во 1951 година и ја создале Светската федерација на глуви – меѓународна организација насочена кон правата, јазичната еднаквост и целосното учество на глувите луѓе во општеството.
Токму датумот на нејзиното основање подоцна станал причина Обединетите нации да го прогласат 23 септември за Меѓународен ден на знаковните јазици. Обединетите нации нагласуваат дека знаковните јазици се природни јазици со сопствена граматичка структура и дека нивното зачувување е дел и од заштитата на јазичната и културната разновидност. Во 2026 година датумот има дополнителна тежина – се одбележуваат 75 години од основањето на Светската федерација на глуви.
1962 – „The Jetsons“ ја прикажа иднината на телевизија во боја
Летечки автомобили, роботи што ја чистат куќата, видеоповици и домови исполнети со автоматизација – семејството Џетсон живеело во иднина што во 1962 година изгледала далечна и комична. Анимираната серија „The Jetsons“ на Хана-Барбера премиерно била емитувана на ABC на 23 септември.
Серијата била меѓу првите телевизиски програми на мрежата емитувани во боја, во време кога поголемиот дел од американските домаќинства сè уште имале црно-бели телевизори. Телевизиската академија потсетува дека првичната сезона имала само 24 епизоди, иако серијата подоцна продолжила во 1980-тите. Најинтересно денес е колку од нејзините шеги за иднината – видеоповици, роботски домашни помошници и автоматизирани уреди – повеќе не изгледаат толку фантастично.
1974 – Ceefax го донесе текстуалниот интернет пред интернетот
Многу пред веб-страниците и мобилните апликации, британските гледачи можеле со неколку притискања на далечинскиот управувач да добијат вести, спортски резултати, временска прогноза и други информации директно на телевизискиот екран. BBC го пуштил Ceefax на 23 септември 1974 година како првиот телетекст-сервис во светот.
На почетокот имал само триесет страници. Податоците се пренесувале преку неискористен дел од аналогниот телевизиски сигнал, а гледачот внесувал број на страницата што сака да ја отвори. архивата на BBC потсетува дека до 1990-тите Ceefax го користеле околу 22 милиони луѓе неделно. Science Museum Group го опишува како првиот телетекст-сервис – дигитална информациска мрежа вградена во телевизијата речиси две децении пред World Wide Web да влезе во домовите.
1980 – Боб Марли го одржа последниот концерт во својата кариера
Театарот „Stanley“ во Питсбург бил последната сцена на која Боб Марли настапил пред публика. Концертот на 23 септември 1980 година бил дел од турнејата „Uprising“, во период кога реге-музиката преку Марли веќе станала глобален културен јазик.
На сет-листата биле „Redemption Song“, „No Woman, No Cry“, „Exodus“, „Could You Be Loved“ и други песни, а последната композиција што Марли ја извел во живо била „Get Up, Stand Up“. официјалната биографска хроника на Боб Марли го наведува настапот во Питсбург како последниот сет во неговата кариера. Снимката подоцна била објавена како „Live Forever“, оставајќи звучен документ од последната вечер на еден музичар чие влијание одамна ја надмина границата на реге-жанрот.
Настани на 23 септември покажуваат како историјата може да се движи од бескрајно големото кон речиси невидливото. Нептун бил најден преку математиката, звукот почнал да се пренесува преку коските, фотографијата добила побезбеден блесок, а телевизорот почнал да нуди информации на барање многу пред интернетот. Меѓу нив стојат и Пелистерската битка, правата на глувите луѓе и последната сцена на Боб Марли – различни приказни што на истиот датум оставиле трага во сосема различни делови од човечкото искуство.
