Иако во Македонија беснилото одамна не претставува секојдневна здравствена тема, неговото отсуство од јавноста не значи дека можеме да ја заборавиме превенцијата. Особено затоа што многумина не знаат што точно треба да направат кога ќе ги касне непознато куче, кога ќе бидат изгребани од животно или кога ќе дојдат во контакт со диво животно што се однесува невообичаено.
Болест што го напаѓа нервниот систем
Беснилото е вирусна болест што се пренесува од заразени цицачи на луѓето и другите животни. Вирусот најчесто навлегува во организмот преку каснување, но заразување е можно и преку гребење или контакт на заразена плунка со оштетена кожа или слузница.
По навлегувањето во организмот, вирусот може да се движи по нервните патишта кон централниот нервен систем. Времето од изложувањето до појавата на симптомите е различно. Најчесто станува збор за неколку недели или месеци, но постојат и пократки и значително подолги периоди.
Токму времето пред појавата на симптомите е клучно. Тоа овозможува медицинската интервенција да го спречи развојот на болеста. Кога вирусот веќе ќе го зафати централниот нервен систем и ќе се развие клиничко беснило, болеста речиси секогаш има фатален исход.
Според податоците што Светската здравствена организација ги објави во септември 2026 година, беснилото и понатаму предизвикува десетици илјади смртни случаи годишно, претежно во Азија и Африка. Околу 40 проценти од починатите се деца помлади од 15 години.
Глобално, најголемиот дел од човечките случаи на беснило се поврзани со каснувања и гребаници од заразени кучиња. Тоа не значи дека секое куче претставува опасност, туку дека вакцинацијата и контролата на болеста кај кучињата се пресудни за спречување на човечките случаи.
Најголемата грешка се прави кога раната изгледа безопасно
Замислете дека дете си игра пред зграда. Му приоѓа непознато куче, детето се обидува да го погали, животното се исплашува и го каснува за раката. Раната е мала, крвавењето брзо престанува, а детето по неколку минути повторно сака да си игра.
Во ваква ситуација лесно може да се потцени она што се случило. Родителот ја мие раката, става средство за дезинфекција и претпоставува дека проблемот е решен.
Но надворешниот изглед на раната не може да покаже дали постои опасност од беснило. Ризикот зависи од животното, околностите на контактот, неговата здравствена состојба, можноста за ветеринарно следење и природата на повредата.
Светската здравствена организација препорачува секоја рана по каснување или гребење од животно за кое постои сомнеж дека може да пренесе беснило веднаш и темелно да се мие со сапун и големо количество вода, најмалку 15 минути. Потоа мора да следува неодложна медицинска проценка.
Овие петнаесет минути имаат вистинско медицинско значење. Темелното миење помага да се отстранат вирусните честички од местото на изложувањето и претставува прв дел од превентивниот третман.
Но миењето само по себе не е доволно ако постои ризик од беснило. Лекарот треба да процени дали е неопходна постекспозициска профилакса, односно медицинска заштита по изложување на вирусот.
Вакцината може да спаси живот и по каснувањето
Беснилото има една важна особеност во споредба со многу други заразни болести. Соодветната вакцинација може да го спречи развојот на заболувањето и кога човекот веќе бил изложен на вирусот, под услов медицинската заштита да се спроведе навреме, пред појавата на клиничките симптоми.
Постекспозициската профилакса се определува според видот и сериозноста на контактот. Кај одредени изложувања неопходна е вакцинација, додека кај потешки изложувања, покрај вакцината, може да биде потребен и антирабичен имуноглобулин или друга соодветна пасивна имунизација.
Затоа не постои универзален домашен третман за секое каснување. Ниту е разумно човек самостојно да процени дека не му треба вакцина само затоа што животното изгледало здраво.
Доколку станува збор за домашно куче или мачка, ветеринарните служби можат да организираат соодветно набљудување на животното. Но можноста за такво набљудување не треба да биде причина повредениот да го одложи јавувањето кај лекар.
При медицинската проценка се разгледуваат и другите ризици што ги носат каснувањата. Раната може да развие бактериска инфекција, а кај одредени повреди потребна е и проверка на заштитата против тетанус.
Токму затоа каснувањето од животно заслужува медицинско внимание и кога ризикот од беснило е низок.
Македонија покажува зошто превенцијата мора да продолжи
Во Македонија систематската борба против беснилото донесе значително подобрување на епидемиолошката состојба. Според јавно објавените информации на Агенцијата за храна и ветеринарство, од 2013 година не е потврден нов случај на беснило кај животните во земјава.
Ова, сепак, не значи дека контролата на болеста може да престане. Дивите животни не познаваат државни граници, а вирусот и понатаму циркулира во одредени европски земји.
Агенцијата за храна и ветеринарство во 2025 година повторно спроведуваше орална вакцинација на лисиците и другите диви месојади. Во декемвриската кампања беа предвидени околу 450.000 вакцинални мамки, дистрибуирани од воздух, како дел од мерките за спречување на повторното појавување на болеста.
Овие активности покажуваат колку е важна превенцијата дури и кога болеста со години не е регистрирана. Добрата епидемиолошка состојба треба да се одржува со редовна ветеринарна контрола, вакцинација на животните, надзор над дивата популација и навремено пријавување сомнителни случаи.
Посебна одговорност имаат сопствениците на домашни миленици. Редовната вакцинација на кучињата и мачките против беснило е важен дел од заштитата на животните, нивните сопственици и целата заедница.
Внимание е потребно и при средби со диви животни. Лисица што не покажува вообичаен страв од човекот или друго диво животно што се однесува невообичаено не треба да се допира, храни или фаќа. Таквото однесување не е доказ за беснило, но е причина за претпазливост и известување на надлежните ветеринарни служби.
Здравјето на човекот започнува и со здравјето на животните
Годинешното мото на Светскиот ден на борбата против беснило ја нагласува потребата од заедничко дејствување. Болеста е добар пример за концептот „Едно здравје“, според кој здравјето на луѓето, животните и животната средина е меѓусебно поврзано.
Лекарот може навремено да го заштити човекот по ризично изложување. Ветеринарот може да го вакцинира животното и да препознае сомнителен случај. Здравствените институции можат да воспостават системи за следење и превенција. Но без информирани и одговорни граѓани, овие механизми остануваат нецелосни.
Најдобрата борба против беснилото започнува многу пред човек да биде каснат. Започнува со редовна вакцинација на домашните животни, контрола на болеста кај дивите животни и учење на децата како безбедно да им пристапуваат на непознати кучиња и мачки.
Децата треба да знаат дека животното не се вознемирува додека јаде, спие или се грижи за своите младенчиња. Непознато животно не треба да се гали без дозвола од неговиот сопственик, а со дивите животни не треба да се воспоставува непосреден контакт.
Ваквите навики не создаваат страв од животните. Тие создаваат почитување на нивното однесување и разбирање дека безбедноста зависи и од нашите постапки.
Беснилото денес може да се спречи со современи вакцини, одговорна ветеринарна грижа и навремен медицински третман. Она што медицината сè уште не може сигурно да го направи е да го излекува човекот кај кого веќе се развиле клиничките симптоми.
Токму во тоа се состои најважната порака на денешниот Светски ден. Успехот во борбата против беснилото не се мери според бројот на лекувани пациенти, туку според бројот на спречени инфекции и зачувани човечки животи.
А кога ќе се случи каснување што може да претставува ризик, времето добива сосема поинаква вредност. Петнаесет минути темелно миење на раната и неодложната посета на лекар можат да бидат почетокот на заштитата што спречува една навидум мала повреда да се претвори во трагедија.
