Вечерта на 27 август 1920 година во Театро Колисео во Буенос Аирес публиката дошла да ја слуша Вагнеровата опера „Парсифал“. Ништо необично за еден голем град со сериозен музички живот. Но високо над салата, на покривот на театарот, четворица млади ентузијасти местеле антена, кабли и примитивен предавател со една идеја што во тоа време морала да звучи речиси фантастично: операта да не ја слушаат само луѓето што купиле билет, туку и непознати слушатели расфрлани низ градот.
Така звукот од сцената за првпат во Аргентина бил претворен во програма наменета за јавност што никој од испраќачите не можел да ја види. Радиоприемници имале само мал број луѓе, сигналот бил слаб, квалитетот далеку од она што денес би го нарекле добар, но суштинската идеја веќе била таму. Еден настан се случува на едно место, а истовремено го слушаат луѓе кои не се присутни. Тоа е толку нормално за нас што денес тешко можеме да почувствуваме колку револуционерно звучело пред 106 години.
Аргентинскиот образовен портал Educ.ar го бележи 27 август 1920 како датумот на првата радио-емисија во земјата. Зад неа стоеле Енрике Телемако Сусини, Мигел Мухика, Сесар Герико и Луис Ромеро Каранса – четворица луѓе од светот на медицината кои многу повеќе од својата професија во тие денови ги интересирале безжичната комуникација, музиката и можноста новата технологија да стане средство за култура.
Ги викале „лудите од покривот“ – и името прилично им одговарало
Радиото во тоа време сè уште не било апарат што едноставно го купувате, го ставате во дневната соба и бирате станица. Радиоаматерите сами граделе приемници, поставувале огромни антени и експериментирале со технологија што брзо се развивала за време на Првата светска војна. Најголем дел од безжичната комуникација дотогаш служела за пренесување пораки од точка до точка, особено во војската, бродскиот сообраќај и телеграфијата.
Сусини и неговите пријатели гледале друга можност. Не сакале само еден човек да испрати порака до точно определен друг човек. Сакале еден извор да зборува со сите што можат да го примат сигналот. Тоа е мала техничка разлика, но огромна културна промена. Од комуникациска алатка радиото почнувало да се претвора во медиум.
Четворицата постојано се качувале по покриви за да местат жици и антени, па добиле прекар Los Locos de la Azotea – „лудите од покривот“. Аргентинското Министерство за култура ја опишува групата како млади луѓе обединети од медицината, радиоаматерството и сонот радиото да служи за ширење на културата. Тој последен дел објаснува и зошто за својот голем експеримент не избрале говор, реклама или политичка порака, туку цела опера.
Сусини особено добро го познавал музичкиот и театарскиот свет. Бил лекар, но бил и музички образован, подоцна ќе стане пејач, режисер и човек силно поврзан со филмот и сценските уметности. За него радиото не било само технички трик. Тоа било начин нешто што дотогаш можело да го доживее само ограничена публика да излезе од салата и да стигне многу подалеку.
Микрофон, труба и предавател од само неколку вати
Опремата со која го направиле тоа денес звучи речиси комично скромно. На покривот на Колисео поставиле мал радиопредавател, а за да го фатат звукот од сцената користеле примитивен микрофон чија чувствителност ја подобриле со труба слична на онаа од старите грамофони. Дел од опремата Сусини ја донел од Европа по завршувањето на Првата светска војна.
Околу девет часот навечер неговиот глас се појавил во етерот и ја најавил програмата на Sociedad Radio Argentina. Потоа започнал „Парсифал“. Radio Nacional Argentina денес го памети настанот како прва целосна програмирана радио-емисија во земјата и една од најраните од ваков тип во светот.
Не треба, сепак, да ја претвораме приказната во мит дека никој никаде претходно не испратил музика преку радио. Тоа би било неточно. Реџиналд Фесенден уште на почетокот на 20 век експериментирал со пренесување глас и музика, а во јуни 1920, само два месеци пред Буенос Аирес, Маркониев предавател во Челмсфорд во Англија емитувал концерт на оперската ѕвезда Нели Мелба. Во повеќе земји речиси истовремено се правеле слични експерименти.
Она што ја прави аргентинската приказна важна е продолжението. Преносот на „Парсифал“ не останал единствен технички тест. Следните вечери биле емитувани и други опери, меѓу нив „Аида“, „Риголето“, „Ирис“ и „Манон“, а програмата постепено добивала редовен карактер. Од тие експерименти се развила Radio Argentina, првата аргентинска радиостаница со редовно програмирање.
Првата публика била мала, но тоа веќе не било важно
Колку луѓе ја слушале таа прва вечер? Аргентинските извори најчесто зборуваат за помалку од сто, а некои проценки ја спуштаат бројката на само неколку десетици. Во град со повеќе од еден милион жители тоа би изгледало како целосно неважна публика. Само што бројката не е вистинската мерка за она што се случувало.
Дотогаш, ако сакавте да ја слушнете операта во Колисео, моравте физички да бидете таму. Со радио-сигналот сцената првпат престанувала да има ѕидови. Не било важно дали слушателот е еден километар или десет километри подалеку, дали седи сам или со семејството, ниту дали испраќачот воопшто знае дека тој постои. Доволно било да има приемник и да ја фати фреквенцијата.
Тоа е фундаменталната идеја на целата радиодифузија што следува. Еден глас може истовремено да зборува со илјадници, потоа со милиони луѓе. Еден музички настап може да излезе од концертната сала. Еден фудбалски натпревар може да го следи цела земја без да биде на стадион. Вест за настан оддалечен стотици километри може да влезе во домот во моментот кога се случува.
Аргентинската влада во историскиот преглед на настанот забележува дека радиоприемниците постепено почнале да заземаат централно место во домовите, собирајќи ги семејствата околу музика, вести и говорна програма. Она што во 1920 го слушале неколку десетици ентузијасти, само неколку години подоцна станувало секојдневна навика.
Радиото наскоро повеќе не било само музика
Кога првите радиостаници почнале редовно да емитуваат, многу брзо станало јасно дека новиот медиум може да носи речиси сè што има звук. Концертите биле природен почеток, но потоа дошле вестите, спортските преноси, интервјуата, рекламите, политичките говори, детските програми и радиодрамите. Во земји со огромни територии радиото можело за неколку секунди да поврзе населени места што физички биле оддалечени со денови патување.
Тоа ја сменило и самата природа на јавниот говор. Политичарот повеќе не зборувал само пред луѓето собрани на плоштад. Пејачот повеќе не зависел само од бројот на седишта во салата. Новинарот можел да каже „во живо“ и милиони луѓе да ја слушнат истата реченица речиси истовремено. Во 20 век токму радиото ќе биде медиумот преку кој цели општества ќе слушаат објави на војни, изборни резултати, спортски победи, катастрофи и историски говори.
Но со моќта дошла и другата страна. Истиот уред што носел концерт во дневната соба можел да носи и пропаганда. Радиото покажало колку силно е чувството кога слушателот не чита нешто отпечатено, туку слуша човечки глас што му се обраќа директно. Тоа чувство на близина ќе го направи радиото едно од највлијателните средства за комуникација во целиот 20 век.
Од покривот до подкастот – идејата всушност никогаш не исчезна
Денес можеби изгледа дека радиото е стара технологија што одамна ја надминале телевизијата, интернетот и смартфонот. Но ако погледнеме што правиме секојдневно, идејата родена во тие рани години никогаш не исчезнала. Само се преселила на други платформи.
Кога слушаме интернет-радио, музички livestream или подкаст, суштински повторно го правиме она што го правеле слушателите во Буенос Аирес во 1920 година. Некој на едно место создава звук, а некој друг, кого можеби никогаш нема да го запознае, го слуша на друго место. Денес сигналот наместо преку огромна антена може да патува преку оптички кабел, мобилна мрежа и сервери, но човечката потреба е иста – да слушнеме што некој друг има да каже или отсвири.
Затоа приказната за четворицата „луди од покривот“ е повеќе од симпатична технолошка анегдота. Тие не го измислиле радиото во една единствена августовска вечер, ниту биле единствените луѓе во светот што експериментирале со безжичен звук. Она што го направиле било можеби поважно: ја препознале идејата дека радиото не мора да служи само за испраќање порака. Може да создаде публика.
На 27 август 1920 година таа публика била мала и расфрлана низ Буенос Аирес. На сцената течел Вагнер, на покривот четворица млади луѓе се надевале дека нивната импровизирана техника ќе издржи, а некаде низ градот неколку приемници одеднаш оживеале.
Од денешна перспектива можеби најлесно е да го замислиме моментот вака: неколку десетици луѓе седеле во своите домови и за првпат слушале нешто што се случува во истиот миг на сосема друго место. Светот штотуку почнувал да открива како е кога медиумот влегува во домот без да тропне на врата.
