Храната исчезнува од чинијата за неколку минути, но не исчезнува толку брзо од организмот. Она што го јадеме се претвора во гликоза, масни киселини, липопротеини, аминокиселини и многу други молекули што циркулираат низ крвта. Во таа сложена биохемиска слика научниците сега откриваат нешто што досега најчесто го проценувавме преку прашалници за исхрана: различните начини на јадење оставаат препознатливи метаболички траги.
Ново истражување на научници од University College London и Imperial College London идентификува два различни метаболички „потписи“ – еден поврзан со поголем внес на ултрапреработена храна, а друг со исхрана во која доминира минимално преработената храна. Студијата, објавена во BMC Medicine и претставена и од University College London, опфатила 6.010 учесници и следење на кардиоваскуларните заболувања и дијабетесот тип 2 во период што достигнувал околу две децении.
Најинтересниот дел од приказната не е само дека луѓето кои јаделе повеќе ултрапреработена храна имале поинаква биохемиска слика. Истражувачите пресметале дека откриените метаболички профили можат статистички да објаснат значителен дел од врската меѓу начинот на исхрана и подоцнежниот ризик од кардиоваскуларни заболувања и дијабетес тип 2. Тоа е чекор поблиску кон одговорот на прашањето што веќе со години ја дели нутриционистичката наука: дали проблемот е само во шеќерот, солта, заситените масти и вишокот калории – или нешто значи и начинот на кој индустриската храна е создадена?
Што всушност пронајдоа во крвта?
Истражувачите користеле податоци од познатата британска кохорта Whitehall II. Исхраната била проценувана преку прашалници, а примероците од крв биле анализирани со нуклеарна магнетна резонантна спектроскопија. Измерени биле 233 метаболити – мали молекули и компоненти што можат да дадат слика за тоа како организмот ги обработува мастите, јаглехидратите и другите хранливи материи.
Со статистички модели и машинско учење биле издвоени 34 метаболити што најсилно го опишувале образецот поврзан со ултрапреработената храна и 50 поврзани со минимално преработената исхрана.
Кај профилот поврзан со поголем внес на ултрапреработена храна се појавиле пониски нивоа на омега-3 масни киселини и неповолни промени во одредени HDL компоненти, заедно со поголема застапеност на триглицериди во VLDL честичките и други метаболички показатели поврзувани со атероген и воспалителен профил. Кај минимално преработената исхрана, генералната слика се движела во спротивна насока.
Тоа не значи дека со еден обичен тест на крвта може да се утврди колку индустриски бисквити сте изеле минатата недела. „Потписот“ е статистички образец составен од повеќе молекули. Тој е интересен затоа што покажува дека различните начини на исхрана не остануваат само како податок во прашалникот, туку се поврзани со мерливи разлики во човечкиот метаболизам.
Во текот на следењето биле регистрирани 1.094 случаи на кардиоваскуларни заболувања и 853 случаи на дијабетес тип 2. Метаболичкиот потпис поврзан со ултрапреработената храна статистички посредувал во околу 51% од врската со кардиоваскуларниот ризик и околу 43% од врската со дијабетесот тип 2. Кај минимално преработената храна бил забележан сличен, но спротивно насочен образец.
Токму зборот „посредувал“ овде е важен. Тоа не значи дека научниците докажале оти овие метаболити предизвикуваат половина од заболувањата. Станува збор за статистичко моделирање на можниот пат меѓу исхраната, метаболичката состојба и идниот ризик.
Зошто резултатот е поважен од уште една студија што вели „јадете поздраво“?
Науката веќе располага со голем број опсервациски истражувања што го поврзуваат високиот внес на ултрапреработена храна со неповолни здравствени исходи. Голем преглед на метаанализи објавен во BMJ, кој опфатил податоци од речиси десет милиони учесници во различни анализи, пронајде поврзаност со повеќе здравствени исходи, особено со кардиометаболичките заболувања и смртноста. Квалитетот и силата на доказите, сепак, не биле еднакви за сите исходи.
Постои и експериментален сигнал. Во познатото контролирано истражување на американскиот National Institutes of Health од 2019 година, дваесет испитаници поминале по две недели на ултрапреработена и на непреработена исхрана. Иако понудените оброци биле дизајнирани да бидат споредливи по повеќе нутритивни параметри, учесниците при ултрапреработената исхрана спонтано внесувале во просек околу 500 килокалории дневно повеќе и добиле телесна тежина, додека на другата исхрана ослабеле. NIH го опиша експериментот како прво рандомизирано контролирано испитување од овој вид.
Новата студија од UCL и Imperial додава друга алка: можен биолошки мост меѓу образецот на исхрана и болеста. Наместо само „оваа група јадеше повеќе ултрапреработена храна и подоцна почесто заболуваше“, сега се гледа и дека крвта носи различен метаболички профил.
Но и тука треба да останеме внимателни. Студијата е опсервациска. Не може сама по себе да докаже дека индустриската обработка е причината за забележаните заболувања. Учесниците биле претежно бели британски државни службеници, мнозинството мажи, а податоците за исхраната биле собирани во претходните децении. Авторите направиле бројни статистички корекции, но ниту еден таков модел не може целосно да ги отстрани сите разлики во животниот стил, социјалната положба, физичката активност и другите здравствени фактори.
„Преработена“ не значи автоматски „нездрава“
Ова е местото каде јавната расправа најлесно се претвора во забуна. Ако зборот „преработено“ го употребуваме како синоним за „лошо“, тогаш во ист кош би завршиле замрзнатиот зеленчук, пастеризираното млеко, сирењето, лебот, конзервираниот грав, индустрискиот сладолед и газираниот пијалак. Нутритивно, технолошки и здравствено, тоа нема многу смисла. Луѓето ја преработуваат храната илјадници години. Ја мелеме пченицата, го ферментираме млекото, го сушиме овошјето, ја замрзнуваме храната, вариме, печеме, пастеризираме и конзервираме. Преработката може да ја направи храната побезбедна, полесна за чување, подостапна и понекогаш похранлива или полесно сварлива.
Кога научниците зборуваат за „ултрапреработена храна“, најчесто се повикуваат на системот NOVA. Тој не ја дели храната едноставно на „природна“ и „вештачка“, туку на четири групи според природата, целта и степенот на индустриската обработка.
Во првата група се непреработените и минимално преработените намирници – овошје, зеленчук, мешунки, јајца, месо, риба, млеко, житарици, како и нивни сушени, замрзнати или пастеризирани варијанти без суштинска промена на храната. Втората група ги опфаќа кулинарските состојки како масло, путер, шеќер и сол. Третата група се преработените производи создадени главно со комбинирање храна од првата група со состојки од втората – на пример традиционално сирење, одредени видови леб или зеленчук конзервиран со сол.
Четвртата група – ултрапреработените производи – е поинаква. Тоа најчесто се индустриски формулации составени од рафинирани или модифицирани компоненти на храната, често со ароми, засладувачи, бои, емулгатори, модифицирани скробови и други состојки што вообичаено не би ги употребувале на ист начин во домашната кујна. Тука можат да влезат дел од засладените пијалаци, индустриските слатки и грицки, многу готови оброци, одредени преработени месни производи, десерти и бројни формулирани производи.
Според дефиницијата што ја користи научната литература за NOVA, важен е производот како индустриска формулација, а не само фактот дека нешто поминало низ машина или фабрика. И Светската здравствена организација во своите препораки за здрава исхрана во 2026 година како основа посочува разновидни непреработени и минимално преработени намирници со малку слободни шеќери, натриум и неповолни масти.
Дали сите ултрапреработени производи се еднакво проблематични?
Токму тука станува интересен новиот труд објавен на 11. ноември 2026. година во American Journal of Clinical Nutrition. Истражувачите анализирале 6.525 американски возрасни лица од националното истражување NHANES и не се задоволиле само со ознаката „ултрапреработено“. Тие дополнително ја оценувале нутритивната вредност на храната според додадени шеќери, натриум, рафинирани житарки, односот меѓу јаглехидратите и влакната, заситените и вкупните масти и алкохолот.
Резултатот ја комплицира едноставната формула „повеќе обработка = полошо здравје“. Во примерокот, поголемиот дел од ултрапреработената храна истовремено припаѓал и во категоријата храна што, според нутритивниот состав, треба да се ограничува. Токму тој дел бил поврзан со повисок индекс на телесна маса, поголем обем на половината, поголем процент телесни масти, повисок инсулин и C-реактивен протеин.
Кај ултрапреработените производи што немале таков неповолен нутритивен профил, овие асоцијации не биле исти. Авторите затоа заклучуваат дека нутритивниот квалитет останува исклучително важен и дека здравствените препораки не треба да го изгубат од вид додека расправаат за индустриската обработка.
Тоа не го поништува истражувањето од UCL. Напротив, двете студии заедно покажуваат зошто оваа тема не може да се сведе на едно правило.
Едната линија на докази вели: квалитетот на храната – влакната, шеќерите, мастите, солта, енергетската густина и целокупниот состав – е важен.
Другата отвора дополнително прашање: дали индустриската структура на производот, брзината со која се јаде, нарушената природна матрица на храната, некои адитиви, комбинацијата на состојки и начинот на производство имаат сопствено влијание што класичната нутритивна декларација не го покажува целосно?
Храната не е само збир од протеини, масти и јаглехидрати
Долго време нутриционистиката ја гледаше храната главно преку нејзините состојки: колку калории има, колку протеин, масти, шеќер и сол. Тоа останува важно. Но јаболкото не е само сад во кој случајно се сместиле фруктоза, влакна и витамини. Неговата физичка структура влијае врз џвакањето, брзината на јадење, варењето, ситоста и начинот на кој хранливите материи стигнуваат до цревата.
Истите состојки, преработени во многу поинаква физичка форма, можат да се јадат побрзо, полесно и во поголемо количество. Некои ултрапреработени производи се создадени токму за да бидат меки, интензивно вкусни, лесни за консумирање и трајни. Прашањето затоа не е само „што содржи производот?“, туку и „каква храна станала од тие состојки?“.
Во контролираниот NIH експеримент, на пример, луѓето на ултрапреработената исхрана јаделе побрзо и внесувале повеќе енергија. Поновите анализи на рандомизирани студии укажуваат дека енергетската густина може да објасни значителен дел од оваа разлика, што повторно предупредува дека механизмот сè уште не е целосно разрешен.
Можни кандидати се и влијанието врз цревниот микробиом, воспалителните процеси, сигналите за глад и ситост, структурата на храната и одредени адитиви. Новата метаболомска студија не докажува дека некој од нив е виновникот. Авторите токму овие области ги посочуваат како можни објаснувања за делот од врската што нивниот метаболички модел не успеал да го опфати.
И етикетата „ултрапреработено“ има свои слабости
NOVA е корисна затоа што го насочи вниманието кон нешто што класичната нутриционистика долго го оставаше на страна – индустрискиот дизајн на храната. Но класификацијата не е совршена. Некои производи лесно се распоредуваат. Газираниот засладен пијалак или индустриската слатка грицка ретко создаваат дилема. Кај други, границата зависи од точната рецептура. Два навидум слични леба можат да завршат во различни NOVA групи ако едниот е направен од брашно, вода, квасец и сол, а другиот содржи повеќе индустриски модификатори, ароми и адитиви.
Дополнително, категоријата е широка. Во неа можат да се најдат производи со многу различни нутритивни профили. Затоа не е разумно да се претпостави дека секој производ означен како NOVA 4 има идентичен биолошки ефект.
Токму новиот труд во American Journal of Clinical Nutrition е предупредување против таквото поедноставување. Нутритивниот состав не исчезнува само затоа што сме вовеле нова категорија наречена „степен на преработка“.
Тогаш што да гледаме во продавницата?
Најкорисниот заклучок не е да се плашиме од секоја кутија, тегла или замрзнат производ. Замрзнатиот грашок е преработен. Јогуртот е резултат на ферментација. Маслиновото масло не расте во шише. Сирењето бара човечка интервенција, а лебот е еден од најстарите преработени производи во историјата. Прашањето е што го сочинува најголемиот дел од исхраната.
Ако основата се зеленчук, овошје, мешунки, цели житарки, јаткасти плодови, јајца, риба, разумно избрани млечни производи и друга едноставна храна, повремениот индустриски производ е нешто сосема различно од исхрана во која речиси секој оброк доаѓа како готова формулација.
На Panoptikum веќе пишувавме дека кај исхраната и здравјето на срцето долгорочниот образец е поважен од магичниот производ или краткотрајната забрана. Истата логика важи и овде. Истражувањето не ни дава причина храната да ја делиме на морално „чиста“ и „лоша“, туку подобро да го разбереме образецот што го повторуваме секој ден.
Искуствата со здравите обрасци на исхрана одат во слична насока. Во текстот за исхраната на стогодишниците и долговечноста суштината не беше во еден производ, туку во менито што со години останува претежно едноставно, разновидно и богато со растителна храна.
Што ова истражување не ни дозволува да кажеме
Не ни дозволува да кажеме дека е откриен „тест за ултрапреработена храна“. Не докажува дека секој адитив е штетен. Не покажува дека индустриската преработка сама по себе предизвикува дијабетес или срцев удар. Не значи ниту дека шеќерот, солта, заситените масти, енергетската густина и вишокот калории престанале да бидат важни.
И најважно – процентот од 43 до 51 не значи дека ултрапреработената храна е „одговорна за половина од дијабетесот и срцевите заболувања“. Тоа би било погрешно читање на резултатите. Бројката се однесува на статистички проценетиот дел од забележаната врска меѓу исхраната и ризикот што може да биде посредуван преку откриениот метаболички профил во конкретната популација.
Тоа е научно интересно. Но не е исто што и причинско-последичен процент.
Подлабокото прашање е каква храна станала нормална
Дебатата за ултрапреработената храна понекогаш се претставува како спор меѓу два табора: едните велат дека индустриската обработка е главниот проблем, другите дека се важни само калориите и класичниот нутритивен состав. Новите истражувања сугерираат дека реалноста веројатно е помалку удобна за двете страни.
Нутритивниот квалитет очигледно е важен. Во исто време, постојат сигнали дека степенот и природата на преработката можеби носат дополнителна информација за здравјето. Колку од тој ефект доаѓа од структурата на храната, енергетската густина, брзината на јадење, адитивите, микробиомот или комбинацијата на сите овие фактори допрва треба попрецизно да се утврди.
Во 2025. година и Светската здравствена организација започна процес за развивање посебни насоки за консумирањето ултрапреработена храна, што покажува дека темата веќе не е маргинална академска расправа. Сепак, науката сè уште ја гради границата меѓу она што е силно утврдено и она што е биолошки веројатно.
Затоа најразумната порака денес е поедноставна од сите војни околу етикетите. Не треба да се плашиме од „преработувањето“ како човечка постапка. Треба да внимаваме кога индустриски формулираните производи постепено ја заменуваат храната од која некогаш се правел оброкот.
Новото истражување додава уште еден важен детал: организмот можеби ја регистрира таа разлика подлабоко отколку што гледаме на декларацијата. Кога различниот начин на исхрана може да се препознае како образец во молекулите што циркулираат низ крвта, прашањето веќе не е само што пишува на пакувањето. Прашањето е што, ден по ден, станува нашата нормална храна.
Напомена: Текстот има информативен карактер и не заменува индивидуален совет од лекар или нутриционист. Лицата со дијабетес, кардиоваскуларни заболувања, нарушувања на липидите или други хронични состојби треба да ги усогласат промените во исхраната со здравствен професионалец.










