Јужноафриканската правничка Наванетем „Нави“ Пилај е добитничка на Нобеловата награда за мир за 2026. година. Норвешкиот Нобелов комитет соопшти дека признанието ѝ се доделува „за нејзините напори за унапредување на мирот и меѓународното право“, поставувајќи го владеењето на правото во центарот на една од најследените одлуки во светот.
Изборот на 85-годишната Пилај веднаш доби и силна политичка димензија. Израел остро ја нападна одлуката поради нејзината работа во истрагата на Обединетите нации за Газа, додека наградата повторно го отвори и прашањето за јавно искажаната желба на американскиот претседател Доналд Трамп да стане Нобеловец за мир. Зад дневните реакции сепак останува биографија што опфаќа повеќе од половина век борба против апартхејдот, работа во меѓународни судови и развој на современото право за човекови права.
Од апартхејдот до меѓународните судници
Пилај е родена во 1941. година во Дурбан, во семејство со индиско тамилско потекло, во време кога апартхејдот го определувал речиси секој дел од животот во Јужна Африка. Како правничка започнала да ги брани активистите што му се спротивставувале на расистичкиот систем, а во 1967. година основала сопствена адвокатска канцеларија.
Нејзиниот професионален пат подоцна ја одвел во институциите во кои меѓународното право престанува да биде апстрактна идеја и станува механизам за утврдување одговорност. Во 1995. година била именувана за судијка во Високиот суд на Јужна Африка, а потоа работела во Меѓународниот кривичен трибунал за Руанда. Токму работата на тој трибунал одигра важна улога во правното признавање дека силувањето и сексуалното насилство можат да претставуваат злосторства против човештвото и дела поврзани со геноцид.
Пилај подоцна беше судијка на Меѓународниот кривичен суд, а од 2008. до 2014. година ја извршуваше функцијата висок комесар на ОН за човекови права. Норвешкиот Нобелов комитет во образложението на наградата ја издвојува токму оваа долга линија на работа – од борбата против апартхејдот до зајакнувањето на меѓународните механизми за одговорност за воени злосторства, злосторства против човештвото и геноцид.
Газа и острата реакција од Израел
Најконтроверзниот дел од нејзината понова работа е поврзан со окупираните палестински територии. Од 2021. до 2025. година Пилај претседаваше со Независната меѓународна истражна комисија на ОН која во својот извештај оцени дека Израел извршил геноцид во Газа. Израел категорично ги отфрла овие наоди и ја обвинува комисијата за политичка пристрасност.
По објавувањето на Нобеловата награда израелското Министерство за надворешни работи реагираше со исклучително остар речник, обвинувајќи ја Пилај за учество во политички мотивирана кампања против Израел. Во официјалната реакција изборот беше претставен како легитимирање на предрасудите кон земјата, а беше употребена и споредба со нацистичкиот пропагандист Јозеф Гебелс.
Од друга страна, Обединетите нации и организации за човекови права го поздравија изборот. За поддржувачите на Пилај, наградата не е оценка за една единствена истрага, туку признание за децении работа во повеќе различни правни институции и конфликти.
Трамп остана без наградата за која јавно зборуваше
Одлуката неминовно беше прочитана и низ политичката приказна околу Доналд Трамп. Американскиот претседател повеќепати тврдеше дека неговите дипломатски потези го прават заслужен кандидат за Нобеловата награда за мир. Сепак, како што Panoptikum претходно објасни во анализата за Трамп и политиката на нобеловите номинации, Норвешкиот Нобелов комитет не објавува листа на кандидатите и документацијата за номинациите останува доверлива 50 години.
Пилај и самата се пошегува со таа политичка димензија на наградата. Кога веста ја затекна на правен собир во Нирнберг, пред публика што ја поздрави со аплауз, рече дека ако присутните аплаудираат уште погласно, можеби ќе ја сподели наградата со Трамп.
Хуморот траеше кратко, а нејзината суштинска порака беше посериозна: правникот, според Пилај, треба да ги разгледа фактите и непристрасно да го примени законот, без разлика колку политички чувствителен е случајот.
Нобелова награда за институциите што се под притисок
Во образложението на Комитетот има уште еден важен слој. Наградата доаѓа во време кога меѓународните судови, ОН и самиот концепт на универзални правни правила се соочуваат со силни политички притисоци. Тоа е контекст што Panoptikum неодамна го разгледуваше и во текстот „ОН 2026: Светот меѓу силата, правото и новата распределба на моќта“.
Норвешкиот Нобелов комитет ја формулира својата порака јасно: конфликтите не можат трајно да се решаваат само преку сила, а меѓународниот правен поредок има смисла само доколку важи и кога е непријатен за моќните држави. Токму затоа изборот на Пилај е повеќе од признание за една биографија. Тој е и потсетување на старата дилема што повторно станува актуелна – што се случува со светскиот поредок кога политичката моќ почнува да го потиснува правото.
Свеченото врачување на Нобеловата награда за мир ќе се одржи на 10. декември во Осло. Дотогаш полемиките околу Пилај веројатно нема да стивнат. Но токму тие покажуваат зошто изборот има тежина: прашањето повеќе не е само кој ја добил наградата, туку колкава сила сè уште има меѓународното право во свет во кој државите сè почесто ги оспоруваат институциите што треба да ги ограничуваат.
