Случај што ја отвори старата рана

Најновиот случај на врсничко насилство во Скопје повторно ја стави Македонија пред истото непријатно прашање: дали реагираме дури кога насилството ќе стане снимка, јавен скандал и полициски предмет, или конечно ќе научиме да го препознаваме пред да се претвори во траума?

Министерот за внатрешни работи Панче Тошковски најави дека, во консултација со јавен обвинител, ќе бидат поднесени кривични пријави против дел од лицата инволвирани во случајот, но и против родители таму каде што се исполнети законските услови. МВР постапило со разговор со жртвата и нејзиниот родител, ги повикало учесниците, сведоците и лицата кои го снимале настанот, а бил известен и јавен обвинител.

Во јавноста лесно се создава впечаток дека кривичната пријава е крај на приказната. Во случаите со деца таа е најчесто само доцна институционална точка во процес што започнал многу порано: во домот, во одделението, во маалото, во групните пораки, во нормализираната навреда, во смеата на сведоците и во молчењето на возрасните.

Кога родителската одговорност станува правно прашање

Најавата дека можни пријави ќе има и за родители е важна не затоа што родителот треба автоматски да биде претворен во виновник за секој детски престап, туку затоа што општеството предолго ја третираше родителската улога како приватна работа без јавни последици. Детето не расте во празен простор. Тоа учи од тон, од граници, од казна, од награда, од тоа што дома се премолчува и што се оправдува.

Тошковски посочи дека, освен пријави за насилство во дел од случаите се разгледува и основ за „малтретирање и запуштање малолетно лице“. Токму тука темата излегува од дневната хроника и влегува во просторот на системската одговорност: што прави семејството, што забележува училиштето, што презема центарот за социјална работа, како реагира полицијата, а како обвинителството и судот?

Паноптикум веќе пишуваше дека проблемот не може да се сведе на една казна или на еден наслов. Во текстот „250 евра за родителите – а кој ќе го казни системот што молчел?“ беше отворено токму тоа прашање: казната може да биде сигнал, но не може да биде замена за воспитување, превенција и рано препознавање на ризикот.

Снимката не е доказ само за насилство, туку и за публика

Една од највознемирувачките појави кај современото врсничко насилство е фактот дека тоа сè почесто се снима. Тоа значи дека насилството не е само напад врз жртвата, туку и претстава за публика. Детето што снима не е пасивен сведок; тоа учествува во продолжување на понижувањето затоа што снимката му дава втор живот на насилството.

Тука дигиталната средина ја менува тежината на секој инцидент. Она што некогаш можело да остане како страшен настан во еден двор или училишен ходник денес може да се прошири низ групи, профили и пораки, да ја следи жртвата и по завршувањето на физичкиот напад. УНИЦЕФ предупредува дека подолгото време на дигитални платформи ги изложува децата на сајбер-насилство, говор на омраза и други форми на врсничко насилство. Затоа борбата против насилството не може да застане на училишната капија.

Во оваа точка станува јасно зошто темата не е само полициска. Таа е воспитна, психолошка, медиумска и културна. Во текстот „Децата не се ‘заразени’ од телефоните – заробени се во економија на внимание“, Паноптикум веќе укажа дека дигиталната безбедност не е само родителска дисциплина, туку прашање на дизајн, одговорност и системска заштита.

Похуман пристап во полиција – важен, но недоволен чекор

Во истиот ден кога јавноста слушна за најавените кривични пријави беше објавено и дека во СВР Струмица се отворени новоуредени простории за разговор со деца. Просториите се наменети за разговор со деца кои доаѓаат во контакт со институциите – како жртви, сведоци или деца во судир со законот.

Тоа е важен цивилизациски детал. Детето не смее да биде третирано како мал возрасен човек пред шалтер на институција. Разговорот со дете бара простор, тон, стручност, време и доверба. Лошо поставено прашање може да произведе нова повреда; студена канцеларија може да ја затвори жртвата; непрофесионален пристап може да ја претвори институцијата во продолжение на траумата.

Овие простории се дел од поширок пристап што треба да спречи секундарна виктимизација – состојба во која детето повторно страда не од насилникот, туку од начинот на кој системот го сослушува, проценува или изложува. Тоа е суштината на модерната правда за деца: да реагира, но да не повредува дополнително.

Што недостасува меѓу полицијата и училиштето

Полицијата доаѓа кога нешто веќе се случило. Обвинителството и судот доаѓаат уште подоцна. Затоа најважното прашање не е само кој ќе биде пријавен, туку кој требало порано да види дека нешто не е во ред.

Во случаите со врсничко насилство речиси секогаш има претходни сигнали: промена во однесувањето, страв од одење на училиште, повлекување, агресија, тајни групи, понижувачки пораки, снимања, закани, ненадејна изолација. Проблемот е што тие сигнали често се третираат како „детски работи“, како конфликт што ќе помине или како непријатност што не треба да се драматизира.

Но насилството не поминува само затоа што возрасните го нарекле „детска работа“. Тоа се вградува во детето: кај жртвата како срам и страв, кај насилникот како чувство дека моќта нема последици, кај сведоците како лекција дека е побезбедно да се молчи. Во текстот „Кога насилството од домот седнува во училишна клупа“ Паноптикум ја отвори токму оваа врска меѓу домашната атмосфера, училиштето и институционалната реакција.

Казната мора да биде порака, не спектакл

Јавноста има право да бара одговорност. Но кај случаите со деца мора да се внимава казната да не стане јавен спектакл, а жртвата повторно изложена. Потребна е јасна институционална порака дека насилството има последици, но и исто толку јасна професионална грижа за приватноста, достоинството и иднината на сите деца вклучени во процесот.

Тоа не значи релативизирање. Напротив. Вистински сериозниот систем не вика само кога ќе се појави снимка. Тој има протоколи, обучени наставници, достапни психолози, функционални центри за социјална работа, полициски службеници обучени за работа со деца, брза комуникација меѓу институциите и родителска одговорност што не се буди дури кога ќе стигне пријава.

Според истражување поддржано од УНФПА, 10% од учениците на возраст од 11 до 15 години изјавиле дека биле жртви на булинг во училиште најмалку два до три пати месечно, а меѓу најчестите форми се озборување, навредување и социјално исклучување. Тоа значи дека секој случај што ќе избие во јавност е само видливиот дел од многу поширока атмосфера.

Детето пред да стане случај

Најважната реченица што треба да остане по овој случај не е дека ќе има кривични пријави. Тоа е неопходен дел од правната реакција. Поважно е дали ќе научиме да го видиме детето пред да стане предмет, жртвата пред да стане снимка, насилникот пред да стане обвинет, родителот пред да стане пријавен, училиштето пред да стане место на страв.

Врсничкото насилство не се решава со еден министер, една полициска станица, една законска измена или една казна. Се решава со култура во која возрасните конечно престануваат да се чудат од насилството што долго време го гледале, слушале, трпеле или оправдувале.

Ако системот сака да биде сериозен, мора да биде побрз од снимката. Ако семејството сака да биде одговорно, мора да биде погласно од групниот притисок. Ако училиштето сака да биде безбедно, мора да биде повеќе од место каде се држат часови. Затоа што детето кое денес го понижуваат пред камера утре нема да го памети само ударот. Ќе го памети и тоа кој стоел настрана.