НАТО влегува во самитот во Анкара не како Алијанса без противник, туку како Алијанса што мора прво да се увери во сопствената кохезија. Војната во Украина, кризата околу Иран, американскиот притисок врз европските сојузници и новата улога на Марк Руте ја претвораат средбата на 7. и 8. јули во многу повеќе од редовен дипломатски собир. Ова е момент во кој Европа мора да покаже дали може да биде безбедносен актер, а не само корисник на американскиот чадор.

Петмина европски лидери се сретнаа во Берлин во пресрет на самитот: германскиот канцелар Фридрих Мерц, францускиот претседател Емануел Макрон, италијанската премиерка Џорџа Мелони, полскиот премиер Доналд Туск и британскиот премиер Кир Стармер. Според објавените информации, фокусот бил врз Украина, Иран, одбранбените трошоци и потребата Европа да настапи со поединствен глас пред разговорите во Анкара.

Берлин како европска проба пред Анкара

Берлинската средба не беше само дипломатска координација. Таа беше обид Европа да ја намали сопствената несигурност пред да седне на маса со Доналд Трамп. Во центарот стои старото прашање што сега звучи поостро: колку долго Европа може да бара американска заштита, а истовремено да одложува сопствени одбранбени капацитети?

Најавениот самит на НАТО во Анкара официјално ќе се одржи на 7. и 8. јули годинава, со учество на лидерите на 32-те земји членки. НАТО го потврдува Анкара како следна самитска локација по Хаг, а темите веќе се јасни: одбранбени трошоци, воено-индустриски капацитети, поддршка за Украина и односот со САД.

За Паноптикум оваа линија директно се надоврзува на претходната анализа Европа веќе не може да ја одложува сопствената одбрана. Разликата е што сега прашањето повеќе не е теоретско. Тоа е политички притисок со рок, место и конкретен американски соговорник.

Руте кај Трамп: дипломатот што треба да ја спаси атмосферата

Генералниот секретар на НАТО, Марк Руте, отпатува во Вашингтон на средба со американскиот претседател Доналд Трамп во обид да ги намали тензиите пред самитот. Според извештаите, Руте се обидел да му покаже на Трамп дека европските сојузници ги зголемуваат трошоците за одбрана и дека не се пасивни во кризите што ја засегаат Алијансата.

Трамп, пак, продолжува да ја гледа НАТО-пресметката низ две сметки: пари и лојалност. Првата е позната – барање Европа да троши повеќе за сопствената безбедност. Втората е понепријатна за европските влади – очекување сојузниците да ја следат американската линија и кога таа води кон ризични операции на Блискиот Исток.

Токму тука Руте ја игра најтешката улога. Тој мора да му покаже на Вашингтон дека Европа не бега од товарот, но и да не изгледа како човек што ја претвора Алијансата во инструмент на американски ултиматум. Тоа е тесна дипломатска патека: премногу попуштање кон Трамп ќе ја вознемири Европа; премногу европска дистанца ќе ја разгневи Белата куќа.

Иран како нов тест за старата трансатлантска врска

Кризата околу Иран ја отвори најделикатната пукнатина. Руте јавно ја поддржа американската политика кон Техеран, тврдејќи дека американските акции биле насочени кон спречување на ирански нуклеарен капацитет. Во исто време, дел од европските земји се обидуваат да не бидат вовлечени во директна воена логика што нивните јавности тешко би ја прифатиле.

Ормутскиот теснец повторно стана збор што го разбираат и дипломатите и берзите. Ако таму се затвори пловидбата, светот не добива само безбедносна криза, туку и економски удар. Затоа претходната анализа на Паноптикум Ормутскиот теснец повторно ја држи светската економија за грло е важна за разбирање на поширокиот контекст: Иран не е одделна криза, туку точка каде што се среќаваат енергијата, нуклеарната политика, НАТО и американската стратегија.

Проблемот за Европа е што секоја поддршка за Вашингтон во Иран може да се претвори во внатрешна политичка цена. А секоја воздржаност може да биде прочитана во Белата куќа како недоволна сојузничка лојалност. Затоа Иран не е само блискоисточна тема. Тој е тест дали НАТО може да остане воено-политички сојуз кога неговите членки немаат исто чувство за ризик.

Украина останува главното европско прашање

И покрај драмата околу Иран, Украина останува централната европска безбедносна тема. Војната ја промени логиката на континентот: Источна Европа повеќе не сака да биде само географски раб, Полска бара поголема улога, а Германија, Франција и Обединетото Кралство се обидуваат да ја задржат водечката дипломатска рамка.

Токму тука се појавува тивката европска конкуренција. Полска не сака разговорите за Украина да се водат без неа, Италија не сака да биде сведена на спореден играч, а таканаречената Е3-координација на Берлин, Париз и Лондон сè повеќе предизвикува нервоза кај другите европски престолнини. Тоа не е распад на единството, но е јасен знак дека Европа сè уште нема една политичка архитектура за војната.

Сродниот текст Путин зборува за мир, но под услови што личат на продолжение на војната ја покажува другата страна на истата равенка: Москва зборува за преговори, но со јазик што ја задржува силата како основен аргумент. Затоа секое европско колебање станува простор што Кремљ може да го чита како слабост.

Што навистина ќе се мери во Анкара

Во Анкара формално ќе се зборува за проценти, буџети, индустриски капацитети и воена подготвеност. Реално, ќе се мери довербата. Дали Трамп ќе ја прифати Европа како партнер што се буди или како сојузник што доцни? Дали Европа ќе прифати дека безбедноста има цена, или повторно ќе се обиде да ја одложи непријатната сметка? Дали НАТО ќе излезе од самитот како заедница со обновен договор, или како Алијанса што ја прикрива внатрешната нервоза со заеднички фотографии?

За Македонија ова не е далечна сцена. Како членка на НАТО и мала држава на Балканот, таа директно зависи од стабилноста на безбедносната архитектура што сега се преговара меѓу Вашингтон, Берлин, Анкара и Брисел. Малите држави најдобро знаат дека кога големите сојузи се колебаат, периферијата прва ја чувствува неизвесноста.

Анкара затоа нема да биде само самит на НАТО. Ќе биде проверка дали Западот сè уште може да произведе заедничка стратегија во свет во кој секоја криза – Украина, Иран, Ормутскиот теснец, Балканот – брзо станува дел од истата безбедносна мрежа. Ако Европа сака да биде слушната, ќе мора да покаже повеќе од загриженост. Ќе мора да покаже капацитет.