Институцијата Народен правобранител се соочува со недостиг од пари и кадар, а проблемот стигнал до точка во која има тешкотии и со плаќањето на закупнината за деловниот простор. Народниот правобранител Фатон Сељами побара поголема финансиска поддршка и можност за нови вработувања, во период кога во Собранието се отвора и прашањето за изменување на Законот за Народниот правобранител.
„Имаме проблеми и со плаќањето на киријата“, изјави Сељами, посочувајќи дека решение очекува преку претстојниот ребаланс на Буџетот или со одлука на Владата. Паралелно со финансискиот недостиг, институцијата губи кадар, а досегашните барања за нови вработувања, според него, биле одбивани од Министерството за финансии.
Само 82 од предвидените 183 работни места биле пополнети
Кадровската состојба покажува дека проблемот не е од вчера. Според податоците наведени во Годишниот извештај на Народниот правобранител за 2025. година, институцијата подолг период предупредува дека ограничените финансиски средства го доведуваат во прашање нормалното функционирање и исполнувањето на нејзините надлежности. Во извештајот се наведува и дека ограничувањата во финансирањето ја попречуваат финансиската и кадровската независност потребна според меѓународните стандарди за националните институции за човекови права.
На крајот на 2025. година биле пополнети 82 од 183 работни места предвидени со систематизацијата – помалку од половината. Во текот на истата година, по ребаланс и прераспределби, буџетот на институцијата бил намален од 95,96 на 92,83 милиони денари. За 2026 година, според податоците објавени во медиумите, биле побарани околу 2,5 милиони евра, а биле одобрени околу 1,6 милиони.
Овие бројки се важни затоа што Народниот правобранител не е обична административна служба. Институцијата постапува по претставки на граѓани за повреди на права во односите со државните органи и јавните институции, а нејзините механизми опфаќаат и чувствителни области како полициското постапување, затворите, социјалната и здравствената заштита, образованието и заштитата од дискриминација.
Неодамна Народниот правобранител реагираше и во случајот со небезбедната вода во Гостивар, барајќи заштита на граѓаните и преиспитување на наплатата за услугата – случај што покажува како финансиската и кадровската способност на институцијата директно се поврзува со секојдневните права на граѓаните. Panoptikum претходно пишуваше за барањето на Народниот правобранител во случајот со гостиварската вода.
Законот треба да донесе поголема независност
Финансиската криза се отвора во момент кога се разгледуваат измени на Законот за Народниот правобранител. Предложените решенија треба да ја зајакнат финансиската, функционалната и организациската независност на институцијата. Една од предвидените промени е, доколку Народниот правобранител и Министерството за финансии не постигнат согласност за потребниот буџет, конечната одлука да ја носи Собранието.
Се разгледува и можноста за формирање совет за заштита на човековите права во кој би учествувале претставници од академската заедница и граѓанскиот сектор. Според Сељами, законските измени се важни и за настојувањето институцијата да добие акредитација со статус А како национална институција за човекови права. Во моментов Македонија има статус Б.
Прашањето за акредитацијата не е формалност. И извештајот на Европската комисија претходно укажуваше дека измените на Законот за Народниот правобранител се потребни за унапредување на статусот на институцијата во согласност со Париските принципи. Тоа подразбира не само законски гаранции, туку и реална независност, доволно кадар и средства за работа.
Кога заштитникот на правата нема средства за основните обврски
Финансиската состојба на Народниот правобранител затоа не може да се сведе на прашањето дали една државна институција навреме ја платила киријата. Позначајно е што се случува со нејзината способност да реагира кога граѓанинот ќе се најде пред администрација што не постапува, пред повреда на право или пред систем во кој нема друг ефикасен механизам за заштита.
Улогата на Народниот правобранител е поширока од постапувањето по поединечни претставки. Според Европската мрежа на омбудсмани, овие институции треба да бидат независни и непристрасни корективи на јавната власт, кои ги разгледуваат поплаките на граѓаните, укажуваат на неправилности и предлагаат начини за нивно отстранување. Нивната работа истовремено треба да придонесува за подобра јавна администрација, почитување на правата и откривање на системски проблеми.
И OECD ги определува омбудсманските институции како чувари на правата на граѓаните и посредници меѓу јавноста и администрацијата. Нивната независност и способност реално да постапуваат се поврзуваат со транспарентноста, интегритетот и отчетноста на институциите. Оттука, недостигот од кадар и средства кај Народниот правобранител не е само внатрешен административен проблем, туку може директно да влијае врз ефикасноста на механизмот преку кој граѓаните бараат заштита од неправилното постапување на јавната власт.
Институционалната независност тешко може да постои само во закон ако институцијата зависи од постојано одобрување средства за основно функционирање. Токму затоа расправата за новиот закон и буџетот ќе покаже дали финансиската самостојност ќе стане реална гаранција или ќе остане декларативна определба.
Темата се надоврзува и на поширокото прашање за довербата на граѓаните во институциите. Народниот правобранител постои токму за моментите кога граѓанинот смета дека системот не го заштитил. Ако и оваа институција останува без доволно луѓе и средства, тогаш проблемот престанува да биде нејзина внатрешна финансиска грижа – станува прашање за тоа колку е достапна и ефективна самата заштита на правата.
Извори
-Народен правобранител – Годишен извештај за 2025 година
https://ombudsman.mk/media/documents/GI-2025.pdf
-Европска комисија – Извештај за Македонија, користен за контекстот околу независноста на институцијата и Париските принципи.
-European Ombudsman – The role and purpose of ombudsmen
European Network of Ombudsmen – role and purpose
-European Ombudsman – Strategy 2025-2029
European Ombudsman Strategy 2025-2029
-European Ombudsman – What is maladministration?
European Ombudsman – maladministration
-OECD – The Role of Ombudsman Institutions in Open Government
-European Ombudsman – Good administration
