Во секое општество – а особено во ова што денес го живееме – моралот се наметнува како conditio sine qua non, услов без кој не може ниту да се преживува, а камо ли вистински да се живее и опстојува. Неговата вредност е немерлива, а неговото значење безвремено. Без него, сите наши системи – политички, економски, па и лични – се претвораат во празни конструкции.
Кога зборуваме за моралот, не мислиме само на правила, прописи или забрани. Моралот е нешто подлабоко: тоа е внатрешна мерка со која човек се мери самиот себе. Во работењето и создавањето, но и во владеењето со себе и со други, моралот е оној тивок компас што покажува каде е вистинската насока.
Да се биде морален значи постојано да се промислува и домислува сопственото однесување. Тоа значи да се биде искрен, чесен, достоинствен и доблесен. Но и повеќе од тоа: да се има храброст да се остане таков дури и тогаш кога тоа не е најлесниот пат.
Моралот како знаење за доброто
Уште античките мислители сфатиле дека моралот не може да постои без знаење.
Според Сократ, знаењето е основа на моралот: човек мора да знае што е добро, па и самиот ќе биде добар. Во таа мисла има нешто длабоко човечко – како да ни се кажува дека злото често е последица на незнаење, а не само на злонамерност.
Тука моралот се поврзува со свеста. Кога човек разбира што значат неговите постапки, кога ги гледа нивните последици, тогаш моралот престанува да биде апстрактна идеја и станува лична одговорност.
Моралот како закон над законите
Во древниот индиски еп Махабхарата стои една мисла која и денес звучи застрашувачки актуелно: ниту државата, ниту владетелот, ниту палката во рацете на редарот не владеат над човекот. Само моралните закони ги штитат луѓето од луѓе.
Тоа значи дека вистинската безбедност на едно општество не се гради со сила, туку со вредности. Законот може да казни, но моралот е оној што спречува злото да се случи.
Во таа смисла, моралот е повисок закон од секој правен систем.
Еден морал, многу религии
Англискиот мислител Џон Раскин забележал нешто што ретко се кажува толку едноставно: има многу религии, но само еден е моралот.
Навистина, религиите се разликуваат по ритуали, догми и традиции, но основните морални вредности речиси секогаш се исти – чесност, добрина, правда, милосрдие. Како да постои некаква универзална етичка основа која ги надминува културите и времињата.
Лицемерието на модерниот морал
Но тука почнува и најголемиот проблем на современиот човек.
Како што забележува Бертранд Расел, модерното општество има два морала: еден што го проповеда, а не се придржува на него, и друг на кој се придржува, а не го проповеда.
Тоа е онаа тивка шизофренија на модерната култура. Јавно зборуваме за вредности, а приватно ги прекршуваме. Проповедаме чесност, а наградуваме цинизам. Говориме за праведност, а толерираме неправда.
И затоа Семјуел Тејлор Колриџ предупредува: таму каде што има суперморализирање, често се крие аморалност.
Колку погласно се проповеда моралот, толку повеќе треба да се запрашаме дали навистина се живее според него.
Моралот како мисла и достоинство
Францускиот филозоф Блез Паскал го формулирал тоа на извонредно едноставен начин: целото наше достоинство се состои во мислењето. Да се грижиме добро да мислиме – тоа е начело на моралот.
Моралот, значи, не е само прашање на правила. Тој е прашање на мисла. На способност да се согледа светот, да се разберат луѓето и да се донесуваат одлуки со свест за нивната тежина.
Моралот се живее, не се проповеда
Францускиот историчар Жозеф-Ернест Ренан рекол нешто што секојдневието постојано го потврдува: во моралот, како и во уметноста, да се зборува не е ништо – да се работи, тоа е сè.
Моралот не е говор, туку пракса. Тој не се мери со изјави, туку со постапки.
Во тој дух, древниот кинески мудрец Лао-Це забележал дека вистинските морални доблести се тивки. Тие не прават голема бучава и не организираат парада.
Токму затоа најчесто остануваат незабележани.
Моралот и човечката природа
За Аристотел, мудриот човек е истовремено и морален човек.
Но реалноста знае да биде поиронична. Полскиот сатиричар Станислав Јержи Лец предупредува дека „салто морале“ може да биде поопасен од „салто мортале“. Моралните преврти понекогаш се поопасни од физичките.
Францускиот мислител Антоан Риварол оди уште подалеку: постои само еден морал, како што постои само една геометрија.
Но Фридрих Енгелс потсетува дека во реалноста секоја класа, па и секоја професија, има свој морал – и го крши кога може да го направи тоа неказнето.
Тука моралот се судира со интересот. И често губи.
Моралот како тивка сила
Српскиот писател Душан Радовиќ со иронија забележал дека луѓето без морал се најпрактични – неограничени се можностите за нивна употреба.
Тоа е горчлива вистина: неморалниот човек често изгледа поуспешен на краток рок.
Но на долг рок, цивилизациите не се одржуваат со цинизам. Тие се одржуваат со вредности.
И затоа уште во средниот век Роџер Бекон ја формулирал една голема идеја: моралот треба да стане содржина на универзална религија.
Можеби токму тоа е наједноставната формула за опстанок на човештвото.
Не идеологиите.
Не силата.
Не интересот.
Туку моралот.
Во секое општество, а особено во ова што го живееме, моралот се наметнува како conditio sine qua non-услов без кој не се може ниту да се преживува, а камо ли да се живее, да се опстојува. Неговата вредност е немерлива и безвремена. Во работењето-создавањето., се подразбира и во владеењето со себе и со други.
Да се биде морален, тоа значи да се промислува и домислува и да се биде искрен, чесен, достоинствен и доблесен.
Изреки за моралот од овие мудри луѓе
Знаењето е основа на моралот: човек мора да знае што е добро, па и самиот ќе биде добар.
Сократ
Ниту државата, ниту владетелот, ниту палката во рацете на редарот не владеат над човекот. Само моралните закони ги штитат луѓето од луѓе.
Махабхарата
Има многу религии, но само еден е моралот.
Џон Раскин
Кај што се суперморализира, таму е аморалноста.
Семјуел Тејлор Колриџ
Современото општество има два морала: еден што го проповеда, а не се придржува на него, и друг на кого се придржува, а не го проповеда.
Бертранд Расел
Салто морале е поопасен од салто мортале.
Станислав Јержи Лец
Сето наше достоинство се состои во мислењето. Да се грижиме добро да мислиме- тоа е начело на моралот.
Блез Паскал
Во моралот, како и во уметноста, да се зборува не е ништо- да се работи, тоа е се.
Жозеф-Ернест Ренан
Во душата чувам убави морални особини кои не прават голема бучава и парада.
Лао-Це
Паметниот човек е истовремено и морален.
Аристотел
Постои само еден морал како што постои само една геометрија: тие два збора немаат множина.
Атноан Ривалори, ди л комт д Риварол
Всушност, секоја класа, дури и секоја професија има свој морал, па и него го крши секогаш кога тоа може да го прави неказнето.
Фридрих Енгелс
Луѓето без морал се најпрактични: неограничени се можностите за нивна употреба.
Душан Радовиќ
Моралот треба да стане содржина на универзална религија.
Роџер Бекон
