14-мина луѓе го загубија животот во пожарот во тетовската модуларна ковид-болница на 8. септември 2021. година.
Флеш:
Речиси 5 години подоцна предистражната постапка што се однесуваше на набавката и поставувањето на модуларните болници е затворена откако Обвинителството оценило дека не се утврдени основи на сомнение за кривично дело поврзано со набавката.
Одлуката веднаш го врати случајот во центарот на политичката пресметка. ВЛЕН побара независна истрага, Левица зборува за продолжување на системот на неказнивост, премиерот Христијан Мицкоски ја оцени одлуката како скандалозна, додека лидерот на СДСМ и поранешен министер за здравство Венко Филипче ја толкува како потврда дека во набавката не била утврдена злоупотреба.
Во вревата од меѓупартиски обвинувања лесно се губи најважната разлика: не е затворена целата приказна за пожарот во Тетово, туку конкретната предистражна постапка за набавката на модуларните болници.
Што е точно затворено?
Предистражната постапка се однесувала на јавната набавка и поставувањето на модуларните болници за време на ковид-кризата. Според информациите објавени по брифингот на Обвинителството, биле анализирани документацијата од набавката, изјавите на сведоците и постапувањето на службените лица.
Обвинителката Верица Бержецка образложила дека од собраниот материјал не произлегле конкретни дејства со кои службено лице ја злоупотребило положбата или предизвикало штета на буџетот. Со тоа предистрагата е затворена, иако од ОЈО ГОКК посочуваат дека доколку се појават нови докази предметот може повторно да биде отворен.
Тоа е правно важна нијанса. Резолуција за затворање на предистрагата не значи дека е невозможно во иднина да се појават нови сознанија, ниту дека со неа автоматски се дава одговор на секое прашање што го отвори трагедијата.
Пожарот и набавката не се ист предмет
Судската постапка непосредно поврзана со пожарот има поинаков правен тек. За пропустите во противпожарната заштита кривично одговараа поранешните директори на Клиничката болница во Тетово, а во правосилниот судски епилог им беа изречени затворски казни.
Затоа формулацијата „14 жртви, нула одговорност“, која се појавува во политичките реакции има силна политичка и емотивна порака, но не ја опишува прецизно целата правна состојба. Судска одговорност е утврдена. Она што останува предмет на јавна расправа е дали правниот епилог го опфатил целиот синџир на институционални одлуки, стандарди, набавки и контроли што му претходеле на пожарот.
Токму тука станува важна разликата меѓу кривичната и пошироката општествена одговорност. Panoptikum веќе пишуваше за личната и колективната одговорност – за моментот кога институционалното „не сум јас“ престанува да биде само личен изговор и станува системски проблем.
ВЛЕН бара независна истрага
Од ВЛЕН соопштија дека ќе продолжат да бараат независна истрага, неселективна одговорност и правда за 14-темина загинати. Коалицијата оценува дека правосудниот епилог не дава доволен одговор за трагедијата и ја отвора темата за политичкото влијание врз институциите. Тоа е политички став, не судски утврден факт. Но барањето за јасно и целосно институционално образложение е легитимно прашање во случај во кој загинаа 14-мина луѓе.
Левица го гледа случајот како симптом на поширок систем
Левица ја насочува критиката и кон власта и кон опозицијата. Партијата тврди дека политичките конфронтации меѓу ВМРО-ДПМНЕ и СДСМ се остри пред јавноста, но системот не произведува соодветна одговорност на повисоките нивоа.
И тоа останува политичка интерпретација. Но зад неа постои пошироко прашање кое не зависи од партиските позиции: колку долго една институција може да води предистрага за случај од огромен јавен интерес пред јавноста да добие целосно, јасно и разбирливо објаснување за исходот?
Правната одлука не ја затвора јавната дебата
Незадоволството од обвинителска одлука само по себе не докажува дека постоело кривично дело. Исто така, политичко обвинување, колку и да е гласно, не може да биде замена за доказ.
Но институциите имаат друга обврска – да покажат како дошле до својот заклучок. Во случај што трае речиси пет години, а е поврзан со трагедија со 14 жртви, формалното затворање на предистрагата не е доволно ако јавноста останува без јасна слика што било проверено, кои сомнежи биле отфрлени и врз основа на кои факти.
Ова прашање е уште почувствително во општество во кое довербата во правосудството е сериозно нарушена. Кога институционалното образложение не стигнува до граѓаните јасно и навреме, празниот простор го исполнуваат политички обвинувања, шпекулации и меѓусебни пресметки.
14 животи не смеат да станат партиска парола
Во пожарот во Тетово не загинаа „аргументи“ за идна прес-конференција. Загинаа луѓе. Затоа и власта и опозицијата и Обвинителството имаат поголема обврска од тоа да ја добијат следната медиумска битка. Јавноста има право да разбере кој за што одговарал, што не било кривично дело, каде имало институционални пропусти и, најважно, што е променето за таква трагедија да не се повтори.
Правдата не се мери според тоа кому му одговара една одлука. Се мери според тоа дали фактите се утврдени, одговорноста е индивидуализирана, а институциите можат јасно да застанат зад своите одлуки.
