Одговорноста најчесто ја бараме кога нешто веќе се случило. Кога ќе падне потпорен ѕид, кога ќе се свлече земјиште, кога ќе се урне доверба, кога ќе се изгуби живот, кога ќе се покаже дека некој потпис бил формален, некоја инспекција површна, некоја одлука удобна, некое молчење пресметано. Тогаш сите прашуваат: кој е виновен?

Но одговорноста не почнува со вината. Почнува многу порано – во моментот кога човек знае што треба да направи, а избира да не го направи. Или кога системот знае што мора да спречи, а се однесува како да нема очи. Во тоа мало растојание меѓу знаењето и постапката се раѓаат и личната и колективната неодговорност.

Личната одговорност е најнепријатната форма на слобода. Таа не ни дозволува постојано да се криеме зад другите, зад институциите, зад „такво е времето“, зад „сите така прават“, зад „јас сум само еден човек“. Таа вели: твојот потпис значи нешто, твојот збор значи нешто, твоето молчење значи нешто, твоето присуство или отсуство значи нешто. Човекот не е секогаш виновен за светот во кој живее, но речиси секогаш е одговорен за начинот на кој учествува во него.

Личната одговорност не е морализирање, туку граница

Во јавниот живот често се мешаат две работи: вина и одговорност. Вината бара конкретен прекршок, доказ, последица, казна. Одговорноста е поширока. Таа прашува: дали си постапил како човек што знае дека неговото дејствување има последици врз други луѓе?

Личната одговорност не значи секој да биде херој. Не значи да се носи товарот на целиот систем на грб. Но значи да не се бега од сопствениот дел. Наставникот што формално предава, лекарот што гледа само бројка, службеникот што ја турка папката, инженерот што потпишува без вистинска проверка, новинарот што пренесува без да мисли, граѓанинот што фрла ѓубре и потоа се жали на нечист град – сите тие не прават ист грев, но учествуваат во исто распаѓање.

Општествата не се рушат само од големи злосторства. Понекогаш се трошат од мали откажувања. Од ситни „ајде, нема врска“. Од секојдневни компромиси што не изгледаат опасно додека не се соберат во култура. А кога неодговорноста ќе стане култура, тогаш веќе не е потребен еден виновник – доволна е маса луѓе што навреме се повлекле од сопствената должност.

Колективната одговорност не значи колективна вина

Тука почнува најчестиот отпор. Кога ќе се спомене колективна одговорност, многумина слушаат колективна вина. А тоа не е исто. Колективната вина е опасна, затоа што ги брише разликите меѓу луѓето и ги казнува сите со ист морален печат. Колективната одговорност е нешто друго: свест дека живееме во заедница во која последиците од туѓите постапки не остануваат туѓи.

Ако градот е небезбеден, тоа не е проблем само на урбанистите. Ако училиштето е слабо, тоа не е проблем само на наставниците. Ако институциите се корумпирани, тоа не е проблем само на политичарите. Ако јавниот простор е запуштен, тоа не е проблем само на комуналните служби. Во секој од тие случаи постои првична, конкретна и правна одговорност; но постои и поширока општествена одговорност – колку сме дозволиле, колку сме нормализирале, колку сме премолчале, колку сме се навикнале.

Колективната одговорност е способноста на една заедница да каже: ова не смееме повеќе да го прифаќаме како нормално. Не затоа што сите сме исто виновни, туку затоа што сите ќе живееме со последиците.

Културата на изговорот

Нашиот јавен простор е преполн со изговори. „Не е до мене.“ „Такви се процедурите.“ „Немавме надлежност.“ „Не сум бил информиран.“ „Другите почнаа.“ „Системот е таков.“ Изговорот е најудобниот јазик на неодговорноста, затоа што остава впечаток дека нешто е објаснето, иако ништо не е решено.

Изговорот има уште една опасна особина: тој ја прави неодговорноста пристојна. Човек не мора да каже „не ми е грижа“. Доволно е да каже „не е во моја надлежност“. Така моралниот проблем се претвора во административна реченица, а животот на луѓето се губи меѓу печати, комисии и префрлање вина.

Но зрелото општество не се препознава по тоа што нема грешки. Такво општество не постои. Се препознава по тоа како реагира кога грешката ќе се случи. Дали веднаш бара вистина или веднаш бара алиби? Дали ја поправа штетата или ја менаџира перцепцијата? Дали учи или чека јавноста да заборави?

Одговорноста како јавна хигиена

Одговорноста треба да се разбере како јавна хигиена. Како нешто што не се гледа секогаш, но кога недостига сè почнува да мириса на распаѓање. Таа е во точниот извештај, во чесната ревизија, во навременото предупредување, во одбиениот притисок, во непотпишаниот сомнителен документ, во граѓанинот што не се помирува со опасноста пред својот влез.

Во таа смисла личната и колективната одговорност не се спротивставени. Напротив, едната ја храни другата. Без лична одговорност, колективната станува празна декларација. Без колективна одговорност, личната се претвора во осамен морален напор што лесно се крши пред цинизмот на мнозинството.

Еден човек може да постапи исправно, но ако системот го казнува за тоа општеството губи. Една институција може да донесе добар правилник, но ако луѓето го доживуваат како формалност, системот пак губи. Одговорноста не живее ниту само во совеста, ниту само во законот. Живее во нивната средба.

Кога никој не е одговорен, сите сме изложени

Најстрашната реченица во едно општество не е „некој згрешил“. Најстрашната реченица е „никој не е одговорен“. Таа значи дека штетата може да се повтори. Дека системот не научил ништо. Дека граѓанинот нема кому да се обрати. Дека јавниот интерес нема чувар.

Кога никој не е одговорен, мостот е само бетон, не ветување. Болницата е само зграда, не грижа. Училиштето е само распоред, не образование. Градилиштето е само ограда, не контролиран ризик. Државата е само администрација, не заеднички договор.

Затоа одговорноста не е луксуз на уредени општества. Таа е нивниот темел. Без неа, сè друго е фасада.

Да се биде одговорен значи да не се исчезне

Можеби најточната дефиниција за одговорноста е едноставна: да не исчезнеш кога твојата постапка, твојата должност или твоето молчење имаат последици. Да останеш присутен пред прашањето. Да дадеш одговор. Да ја поправиш штетата ако можеш. Да признаеш ако си згрешил. Да предупредиш ако гледаш опасност. Да не се правиш мал кога твојата улога е голема, и да не се правиш немоќен кога твојата удобност зависи од тоа.

Личната одговорност го чува достоинството на човекот. Колективната одговорност го чува достоинството на заедницата. Првата вели: јас нема да се кријам. Втората вели: ние нема да дозволиме ова да стане правило.

Меѓу тие две реченици се гради општество. Не совршено, не безгрешно, не романтизирано. Но општество во кое грешката има име, штетата има адреса, а јавниот интерес не е оставен сам на себе.

Сè додека одговорноста ја бараме само по несреќа ќе живееме од инцидент до инцидент. Зрелоста почнува кога ќе ја бараме пред несреќата – во проектот, во потписот, во зборот, во изборот, во секојдневното „ова не смеам да го направам“ и „ова не смеам да го премолчам“.

Таму, во таа тивка граница, почнуваат и човекот и заедницата.