Настапот на премиерот Христијан Мицкоски во Атлантскиот совет во Вашингтон не беше ограничен само на македонско-бугарскиот спор или на блокираниот европски пат. Во неговите пораки може да се препознае обид за пошироко позиционирање на Македонија: како држава која сака да остане во процесот на преговори со Софија и Брисел, но истовремено да ја зголеми сопствената политичка и геостратегиска тежина преку инфраструктурата, енергетиката, НАТО, високата технологија и сајбер-безбедноста.
Централната политичка порака беше недвосмислена: Владата нема намера да ги прекине разговорите со Бугарија. Мицкоски оцени дека повлекувањето од дијалогот би значело испраќање погрешна порака и ризик од самоизолација. Истовремено, тој повторно ја оспори правичноста на досегашниот модел на европско условување на Македонија и посочи дека земјата, по промената на името и другите компромиси, повторно се соочува со услов поврзан со промена на Уставот.
Токму тука се наоѓа суштината на македонската европска дилема: како да се остане во преговорите без Владата да изгледа дека безусловно ја прифаќа сегашната формула, а истовремено да не се создаде впечаток дека Скопје се откажува од членството во ЕУ?
Од конфронтација кон „преговарање без повлекување“
Реториката на Мицкоски во Вашингтон содржи две пораки кои на прв поглед можат да изгледаат спротивставени.
Првата е критика на процесот. Премиерот тврди дека Македонија не била третирана исклучиво според принципот на заслуги, туку дека нејзиниот европски пат повеќепати бил условуван со билатерални прашања. Во тој контекст ја критикува и претходната влада, за која вели дека се обврзала на уставни измени без претходно да обезбеди двотретинско мнозинство во Собранието. Тој ја употреби метафората за прифаќање „празен лист“, нагласувајќи дека тогашната опозиција предупредувала оти таквиот пристап може да го оптовари пристапниот процес. Тоа е политичката интерпретација на актуелниот премиер и таа останува предмет на домашен политички спор.
Втората порака е дека, и покрај ваквата критика, Македонија нема да ја напушти масата за разговори. Тоа е значајна нијанса. Во дипломатските односи одбивањето на одредено решение и напуштањето на процесот не се иста работа. Мицкоски во Вашингтон се обиде да ја постави владината позиција токму меѓу тие две точки: да не го прифати сегашното решение како конечно и безусловно, но да не дозволи Македонија да биде претставена како страна која го прекинала дијалогот.
Во таа смисла неговата изјава дека „нема повлекување“ е можеби поважна од поостриот политички вокабулар што ја придружуваше.
Но европската рамка засега останува иста
Проблемот за Скопје е што политичкиот простор за ново договарање во овој момент не зависи само од Бугарија. Советот на ЕУ во заклучоците од јули 2022. година го поздрави планот за уставни измени со кои во Уставот би биле опфатени и граѓаните што се дел од други народи, меѓу кои и Бугарите. Тие заклучоци се дел од европскиот пакет врз чија основа беше одобрена преговарачката рамка и беше одржана меѓувладината конференција на 19. јули 2022. година. Дополнително, Европската комисија во извештајот за Македонија наведе дека не биле преземени обиди за спроведување на релевантните уставни измени и повика на решителни чекори за забрзување на европските реформи и на пристапниот процес.
Практично истата позиција ја повтори и еврокомесарката за проширување Марта Кос вчера. Таа изјави дека внесувањето на Бугарите во Уставот е договорено меѓу Македонија и 27-те земји членки, но истовремено порача дека по исполнувањето на таа обврска очекува и бугарска поддршка за продолжување на процесот.
Така, речиси во ист ден од Брисел и од Вашингтон беа испратени две различно формулирани позиции.
Брисел вели: спроведете го веќе договореното.
Скопје одговара: ќе разговараме, но бараме гаранции дека со тоа нема да започне нов циклус условувања.
Тоа е вистинската политичка дистанца која допрва треба да се премости.
Одложеното дејство како можен дипломатски простор
Мицкоски повторно ја отвори и можноста уставните измени да бидат усвоени, но нивното дејство да биде одложено до моментот кога Македонија ќе ги заврши пристапните преговори. Според него, таквиот механизам би требало да обезбеди гаранција дека во меѓувреме нема да се појавуваат нови билатерални блокади.
Од политички аспект оваа идеја се обидува да помири две позиции: Македонија формално би ја презела обврската, но нејзиното активирање би било поврзано со напредокот на самата ЕУ. Меѓутоа, од правно-политички аспект тоа не е решение што Скопје може еднострано да го воведе и со него автоматски да ја промени преговарачката рамка. За да произведе европски ефект, таквата формула би требало да биде прифатлива и за институциите и земјите членки на Унијата.
Оттука, прашањето веќе не е дали Македонија и Бугарија ќе разговараат. Мицкоски јасно вели дека ќе разговараат. Прашањето е дали разговорите можат да создадат формула која истовремено би била политички одржлива во Скопје и прифатлива за Софија и другите членки на ЕУ.
Вашингтон како адреса за поширока македонска понуда
Но настапот во Атлантскиот совет покажува дека Владата не сака македонската надворешнополитичка приказна да биде сведена само на Уставот и Бугарија. Токму затоа Мицкоски зборуваше за Коридорите 8 и 10, гасот, енергетиката, дата-центрите, вештачката интелигенција и сајбер-безбедноста.
Тоа создава друга слика за Македонија: не само земја-кандидат која бара отворање на следната фаза од преговорите, туку држава која сака да покаже што може да придонесе кон поширокиот евроатлантски систем.
Атлантскиот совет го најави самиот настан како разговор со македонскиот премиер за „евроатлантската траекторија“ на земјата, што дополнително го објаснува поширокиот спектар на теми отворени во Вашингтон.
Коридорот 8: повеќе од пат меѓу истокот и западот
Мицкоски го опиша Коридорот 8 како врска меѓу Јадранско-Јонскиот простор и Црното Море, оценувајќи дека неговото значење дополнително може да порасне во контекст на идната повоена обнова на Украина. Независно од политичката проценка за Украина, стратешкото значење на Коридорот 8 не е само владина теза.
Во март годинава министрите за надворешни работи на Албанија, Бугарија, Италија, Македонија и Романија го оценија железничкиот Коридор 8 како важен инфраструктурен проект за политичката, економската и безбедносната соработка во Југоисточна Европа. Коридорот ги поврзува Јадранското и Црното Море и е дел од европската транспортна мрежа. Проектите на неговата македонска траса веќе се дел од Western Balkans Investment Framework. Меѓу нив се железничките делници кон Бугарија, како и подготовките за железничкото поврзување кон Албанија.
Затоа Коридорот 8 има најмалку три димензии: економска, европска и безбедносна.
За Македонија, неговото завршување би значело нешто што со децении недостасува – функционална источнозападна инфраструктурна оска.
Коридорот 10 и енергетската карта
Во економската визија презентирана во Вашингтон, Мицкоски уште поголемо значење му даде на Коридорот 10. Причината е што неговата концепција не е ограничена на патниот и железничкиот сообраќај. Владата сака северно-јужната оска да ја поврзе со енергетскиот транзит и со гасниот интерконектор со Грција.
Премиерот зборуваше за идејата гасот што доаѓа преку грчкиот систем и пристапот до ЛНГ-инфраструктурата во Александруполис да продолжува северно кон Централна Европа. Според бројките што ги презентираше, планираниот капацитет значително ги надминува сегашните домашни потреби, поради што економската логика на проектот ја гледа и во транзитната функција на земјата. Проектот за интерконектор меѓу Грција и Македонија е реален инфраструктурен потфат, а не само политичка најава. Европската инвестициска банка го поддржува и наведува дека неговата цел е диверзификација на изворите и правците за снабдување со природен гас и поголема сигурност на снабдувањето. Во 2025 година беше објавен и договорот за изградба на македонската делница.
Тоа е особено важно за земја која историски била зависна од ограничен број влезни правци за природен гас.
Од транспортна до енергетска крстосница
Ако Коридорот 8 е источнозападната оска, а Коридорот 10 северно-јужната, тогаш владината замисла е Македонија да ја монетизира сопствената географија.
Но географската позиција сама по себе не создава економска предност. Таа станува предност само доколку постојат железници, автопати, интерконектори, енергетски капацитети и институции кои можат да управуваат со нив.
Токму тука се наоѓа и најголемата практична проверка за визијата претставена во Вашингтон. Македонија одамна се опишува како природна крстосница на Балканот. Вистинското прашање е дали таа географска предност конечно ќе биде претворена во функционална инфраструктура.
Европската комисија го вклучува Западниот Балкан во пошироката TEN-T политика, чија цел е токму подобро поврзување на регионот со транспортната мрежа на ЕУ.
Третиот столб: податоци, вештачка интелигенција и сајбер-безбедност
Најновиот елемент во владината стратегија е обидот транспортната и енергетската инфраструктура да се поврзат со дигиталната. Мицкоски во Вашингтон зборуваше за три меѓусебно поврзани столба: инфраструктура, енергетска инфраструктура и вештачка интелигенција и висока технологија. Идејата е дополнителните енергетски капацитети да овозможуваат развој на дата-центри и други технолошки инвестиции. Тоа отвора интересна развојна перспектива, но и низа прашања.
Дата-центрите се големи потрошувачи на електрична енергија. Нивната економска оправданост зависи од цената и сигурноста на електричната енергија, телекомуникациските врски, регулаторната рамка, безбедноста на податоците и достапноста на квалификувана работна сила. Затоа преминот од идеја за „технолошки центар“ кон вистинска високотехнолошка економија не може да се направи само со изградба на објекти. Потребен е цел екосистем.
Сајбер-безбедноста веќе не е споредна тема
Од сите технолошки теми што ги отвори Мицкоски, можеби најконкретна е сајбер-безбедноста. Тој призна дека постојната архитектура е недоволно централизирана: Македонија има резервен центар за обновување податоци, но нема примарен национален дата-центар што би ги опфатил јавните институции. Според него, институциите денес во голема мера самостојно ја обезбедуваат својата инфраструктура, што го проширува просторот што треба да се брани од потенцијални напади.
Владината замисла е новиот примарен центар да биде поврзан со резервниот центар, а дополнително ниво на заштита да се обезбедува преку облак-инфраструктура. Проектот, според премиерот, е дел од реформската агенда со ЕУ.
Опасноста од сајбер и хибридни закани е констатирана и во европските процени. Европската комисија во извештајот за земјата ги наведува сајбер-нападите врз ИКТ-инфраструктурата како еден од ризиците во поширокиот спектар хибридни закани. Паралелно, НАТО во јуни годинава ја започна втората фаза на проектот NICS, во кој учествуваат Македонија и Украина, со цел создавање поотпорни, интероперабилни и сајбер-безбедни способности за справување со големи кризи.
Оттука, сајбер-безбедноста не е само технолошки проект. За држава членка на НАТО таа е дел и од националната и колективната безбедност.
Може ли инфраструктурата да стане дипломатски капитал?
Од сите теми изнесени во Вашингтон произлегува уште едно прашање. Дали Македонија се обидува да ја зголеми сопствената преговарачка релевантност така што ќе покаже дека нејзината вредност за ЕУ и НАТО е поголема од спорот околу уставните измени? Можно е токму таква логика да стои зад паралелното нагласување на Коридорите 8 и 10, енергетската диверзификација, американските односи и сајбер-безбедноста.
Но инфраструктурното и безбедносното значење на една држава не го укинува автоматски политичкиот услов вграден во пристапната рамка. Тоа се две паралелни линии. Македонија може да стане поважна транспортна, енергетска и безбедносна точка на Балканот, а истовремено да остане блокирана во одредена фаза од европските преговори ако политичкото прашање не биде разрешено. Затоа инфраструктурата не е замена за дипломатијата. Таа може да ѝ даде дополнителна тежина.
Најтешкото прашање останува довербата
Во основата на македонско-бугарскиот спор веќе не се само конкретните формулации во Уставот.
Проблемот е и недостигот од доверба.
Македонската страна бара извесност дека исполнувањето на сегашниот услов нема да биде проследено со нови барања. Европската страна, пак, се повикува на веќе усвоената рамка и бара исполнување на преземените обврски. Бугарија има дополнителни сопствени позиции во однос на спроведувањето на Договорот за пријателство и други билатерални прашања. Токму затоа реченицата на Мицкоски дека нема да се повлече од разговорите може да се покаже како еден од поважните елементи на неговиот настап во Вашингтон. Таа остава простор за дипломатијата.
Македонија меѓу два процеса
Во следниот период земјата практично ќе се движи по две паралелни траектории. Првата е политичко-дипломатска: разговорите со Бугарија и ЕУ, можната формула за уставните измени и прашањето за гаранциите дека пристапниот процес понатаму ќе се води според јасни и предвидливи критериуми. Втората е стратешко-развојна: Коридорите 8 и 10, гасниот интерконектор, енергетската диверзификација, дата-центрите, дигиталната инфраструктура и сајбер-отпорноста. Успехот на едната не ја заменува другата, но нивното спојување може да создаде поширока надворешнополитичка позиција на државата.
Наместо заклучок: Вашингтон ја покажа новата формула
Пораката од Вашингтон може да се сведе на една формула: Македонија нема да го напушти европскиот процес, но актуелната Влада сака да преговара за условите под кои ќе продолжи.
Во исто време, таа се обидува да ја прошири сликата за земјата – од кандидат кој со години чека пред европската врата во земја што може да биде транспортна, енергетска, дигитална и безбедносна точка на поширокиот евроатлантски простор. Колку од ова ќе стане реалност ќе зависи од многу повеќе од политичките пораки. Ќе зависи од тоа дали инфраструктурните проекти навистина ќе бидат завршени, дали гасната врска ќе добие регионална функција, дали националната сајбер-архитектура ќе биде изградена и, пред сè, дали разговорите со Софија и Брисел ќе произведат политичко решение кое ќе може да помине и во македонското Собрание и во европската институционална рамка.
Вашингтон, затоа, не донесе решение за македонската европска блокадам туку окажа во која насока Владата се обидува да ја води следната фаза: без напуштање на преговорите со Бугарија, со инсистирање на поголема предвидливост на европскиот пат и со обид Македонија да ја претстави како држава чие значење за Европа и НАТО се мери со многу повеќе од едно билатерално прашање.
