Митот е еден од оние зборови што модерниот човек ги употребува лесно, речиси невнимателно. Кога сакаме да кажеме дека нешто не е точно, велиме: „тоа е мит“. Кога сакаме да разобличиме заблуда, велиме: „да го урнеме митот“. Но кај Мирча Елијаде митот не е лага, ниту украсна приказна од детството на човештвото. Тој е света приказна, начин на ориентација во светот, паметење на потеклото и модел според кој човекот го разбира своето место во космосот.

Токму затоа „Аспекти на митот“ не е книга што само објаснува што е мит. Таа го принудува читателот да се врати кон едно постаро прашање: што губи човекот кога светот престанува да му зборува? Елијаде не го чита митот како фолклорна архива, туку како жива структура на свеста, како духовен јазик преку кој заедниците го осмислувале времето, просторот, раѓањето, смртта, обредот, историјата и обновувањето.

Во време кога повторно расте интересот за митологиите – древномакедонската, грчката, римската, словенската, индиската, скандинавската – оваа книга е потребна токму затоа што не нè остава на површината на богови, херои и чудесни настани. Таа нè носи подлабоко: кон логиката на митското мислење, кон неговата внатрешна нужност и кон прашањето зошто човекот, и кога мисли дека го напуштил митот, продолжува да живее во негови модерни облици.

Митот како знаење за потеклото

Во вообичаеното разбирање, митот често се сфаќа како начин на кој „примитивната свест“ го објаснувала светот. Митологијата, пак, се сведува на збир од приказни за божества, полубогови, херои и чудесни настани. Но токму тука Елијаде ја отвора својата голема интервенција: митот не е само приказна за нешто што некогаш се случило, туку раскажување за она што го основа светот.

За архаичниот човек, митот ја кажува вистината затоа што зборува за потеклото. Тој објаснува како настанале нештата, зошто светот е таков каков што е, од каде доаѓаат обичаите, правилата, работата, исхраната, бракот, иницијацијата, смртта. Со други зборови, митот не е „измисленото“ спротивно на реалноста, туку приказна што ја прави реалноста разбирлива.

Во тоа е силата на Елијаде. Тој не го третира митот како украс на културата, туку како нејзина длабинска граматика. Светот во кој митот е жив не е нем и случаен свет. Тој е „отворен“, шифриран, полн со знаци. Човекот не стои сам пред празнината, туку пред космос што може да се чита, ако се познаваат митовите и ако се толкуваат симболите.

Книгата во контекстот на големите проучувања на митот

Пред и покрај Елијаде, митот го проучувале некои од највлијателните имиња во антропологијата, психологијата и историјата на религиите. „Златна гранка“ на Џејмс Џорџ Фрејзер останува едно од најпознатите дела на компаративното проучување на религијата, магијата и ритуалот. Фрејзер го поврза митот со обредот, плодноста, жртвата и циклусите на природата, создавајќи огромен материјал што силно влијаеше и врз науката и врз модерната книжевност.

Од друга страна, Клод Леви-Строс, со структуралистичкиот пристап и со капиталниот циклус „Митологики“, го читаше митот како систем на односи, спротивности и трансформации. Таму каде што Фрејзер гледа големи ритуални и религиски паралели, Леви-Строс бара скриена структура на човечкото мислење.

Елијаде стои во близина на овие големи традиции, но не се поклопува со нив. Неговата главна тема не е само социјалната функција на митот, ниту само неговата структура, туку неговата врска со сакралното. За него митот е враќање кон времето на почетокот, повторно учество во настаните што го основале светот. Митот не се памети само за да се знае; тој се раскажува и се повторува за светот повторно да се обнови.

Елијаде и неговиот свет на сакралното

Мирча Елијаде е еден од највлијателните историчари на религиите во 20. век, романски писател, есеист и научник што голем дел од својот живот го помина во европски и американски академски средини. Роден е во Букурешт во 1907 година, а починал во Чикаго во 1986 година. Како научник, работеше на јога, шаманизам, алхемија, религиски симболизам, мит, ритуал, сакрално време и сакрален простор.

Неговата академска биографија е сама по себе патување низ култури: студирал филозофија во Букурешт, престојувал во Индија, каде се занимавал со санскрит и јога, по Втората светска војна предавал во Париз, а од втората половина на 1950-тите се врзал со Универзитетот во Чикаго. University of Chicago Press го претставува како Sewell L. Avery Distinguished Service Professor на Divinity School и професор во Committee on Social Thought, како и еден од најважните светски толкувачи на религискиот симболизам и мит.

Насловите на неговите дела ја покажуваат широчината на интересот: „Техниките на јогата“, „Митот на вечното враќање“, „Митови, соништа и мистерии“, „Свето и профано“, „Окултизмот, вештерството и модерните култови“, како и големата „Историја на верувањата и религиозните идеи“. Во сите нив се враќа една централна мисла: човекот не може да се разбере само како економско, политичко или психолошко суштество; тој е и суштество што бара смисла преку сакралното.

„Аспекти на митот“ – структура на една мала, но густа книга

„Аспекти на митот“ е објавена на француски во 1963 година како Aspects du mythe, а англиското издание е познато како Myth and Reality. Книгата не е голема по обем, но е густа по проблеми. Таа не е енциклопедија на митологии, туку синтеза: што е митот, како функционира, зошто е поврзан со потеклото, како го обновува времето, како преживува и кога изгледа дека е надминат.

Поглавјата ја покажуваат методолошката постапност на Елијаде: „Структурата на митот“, „Магичното влијание на потеклото“, „Митовите и ритуалите на обновувањето“, „Есхатологијата и космогонијата“, „Со времето може да се управува“, „Митологија, онтологија, историја“, „Митологија на меморијата и на заборавањето“, „Величината и паѓањето на митовите“, „Преживувањето и прикривањето на митовите“. Тука се и додатоците за митовите и сказните, како и библиографски насоки.

Книгата може да се чита на два начина. Како вовед во Елијаде, затоа што во неа се собрани неговите клучни идеи за митот. Но и како самостојна студија за човековата потреба светот да не биде хаос, туку космос. Во таа смисла, „Аспекти на митот“ е книга за митот, но и книга за човечката глад по смисла.

Светото време и повторувањето на почетокот

Една од централните идеи на Елијаде е дека митот го враќа човекот во светото време. Тоа не е обично минато, не е историска дата, не е архивски настан. Тоа е време на почетокот, време кога нешто првпат се случило и со тоа станало модел за сите подоцнежни повторувања.

Затоа ритуалот кај Елијаде не е само симболична претстава, туку учество во првичниот настан. Кога заедницата го раскажува митот и го изведува ритуалот, таа не се сеќава само на минатото, туку се враќа во изворот. Таа го обновува светот затоа што повторно го поставува во неговата смисла.

Ова е особено важно за разбирање на неговата мисла за времето. Модерниот човек живее во историско, линеарно време: минатото поминало, сегашноста тече, иднината доаѓа. Архаичниот човек, според Елијаде, знае и за друго време – време што може да се реактивира. Митот е патот кон тоа време.

Хаос, космос и потребата од обновување

Во „Аспекти на митот“ силно е присутна и идејата за преминот од хаос кон космос. Светот не е даден еднаш засекогаш; тој мора да се обновува. Секој поредок може да се истроши, секоја заедница може да западне во хаос, секое време може да стане профано, празно, без сила.

Митовите на обновувањето покажуваат како светот повторно се поставува. Тие зборуваат за космогонија, за нов почеток, за повторно создавање. Во таа смисла, митот не е само објаснување на минатото, туку техника на духовно преживување. Тој ја учи заедницата како повторно да почне.

Токму тука Елијаде станува важен и за современиот читател. Ние можеби не живееме во митски календар, но живееме во постојани кризи на смислата. Кога старите поредоци се распаѓаат, кога јазиците на политиката, пазарот и технологијата не можат да одговорат на прашањето „зошто“, човекот повторно бара приказни што ја враќаат целината.

Иницијацијата како повисок степен на постоење

Елијаде особено ја нагласува иницијацијата. Во традиционалните општества, иницијацијата не е обичен обред на премин, туку симболична смрт и повторно раѓање. Човекот не станува возрасен само затоа што биолошки пораснал, туку затоа што поминал низ искуство што го воведува во повисок степен на знаење, одговорност и постоење.

Иницијацијата го учи човекот дека животот не е само траење, туку преобразба. Дека постоењето има прагови. Дека човекот мора да биде воведен во тајните на заедницата, светот, смртта, плодноста, трудот и светото. Модерниот човек често ги губи тие прагови, па останува биолошки возрасен, но духовно недовршен.

Затоа „Аспекти на митот“ е важна и како книга за воспитување на погледот. Таа нè потсетува дека секоја култура има свои начини да го воведе човекот во смислата. Кога тие начини исчезнуваат, нивното место не останува празно; го пополнуваат идеологии, масовни митови, реклами, политички спектакли и лажни обреди на современоста.

Извадоци од книгата – реченици подвлечени за паметење

Особена вредност на ова читање се извадоците што ја носат самата интонација на Елијаде. Тие треба да останат во текстот не како украс, туку како јадро на анализата – затоа што токму во нив се гледа како тој го одвојува митот од обичната приказна.

„Митот се смета за света приказна, а со тоа за вистинита приказна, бидејќи секогаш се однесува на стварноста.“

„Основната функција на митот е да даде примери на сите обичаи и на сите значајни човечки активности: исхрана и женидба, работа, образование, уметност и мудрост.“

„Митовите не можат да се раскажуваат рамнодушно.“

„Да се познаваат митовите, значи да се научи тајната на создавањето на нештата.“

„Митовите откриваат дека светот, човекот и животот имаат натприродно потекло и историја.“

„Во општествата каде што митот е жив, човекот живее во еден отворен свет, иако шифриран и таинствен.“

„Светот му зборува на човекот, а за да се разбере тој говор доволно е да се познаваат митовите и да се толкуваат симболите.“

Овие реченици се доволни за да се разбере разликата меѓу Елијаде и површното модерно сфаќање на митот. Митот не е „непроверена приказна“. Тој е јазик на светот кога светот сè уште има сакрална структура. Тој е паметење на почетокот и патоказ за повторување на смислата.

Митот, симболот и отворениот свет

Елијаде особено инсистира на тоа дека човекот во митскиот свет не е затворен во себе. Тој комуницира со космосот затоа што светот и човекот зборуваат ист јазик: јазикот на симболот. Планината, дрвото, водата, огнот, домот, прагот, центарот, патот, ноќта, раѓањето, смртта – сето тоа не е само предмет или појава, туку знак.

Во модерната свест, симболот често се сведува на украс или метафора. Кај Елијаде, симболот е начин на откривање. Тој не го заменува светот, туку го отвора. Преку симболот, човекот разбира дека реалноста има повеќе слоеви, дека видливото не го исцрпува постоењето.

Тука „Аспекти на митот“ станува книга што го проширува читањето не само на митологијата, туку и на уметноста, книжевноста, религијата, обредот и современата култура. Многу модерни романи, филмови, политички наративи и масовни културни обрасци функционираат како прикриени митови. Елијаде ни дава алатка да ги препознаеме.

Преживување и прикривање на митовите

Една од највозбудливите линии во книгата е прашањето како митовите преживуваат дури и кога една култура мисли дека ги напуштила. Современиот човек можеби не верува во митот на ист начин како архаичниот човек, но продолжува да создава фигури на спасител, златно доба, крај на светот, нов почеток, избрана заедница, херојско патување, прочистување и обновување.

Митот се повлекува, но не исчезнува. Се прикрива во книжевност, идеологија, национални наративи, револуционерни митологии, утопии, поп-култура, па дури и во рекламирањето. Модерноста не го укинува митот; таа често само го менува неговиот костим.

Затоа читањето на Елијаде е корисно и како критика на современоста. Тој не нè враќа наивно во архаичниот свет, но нè предупредува дека човек без митови не мора да биде човек без илузии. Напротив, може да биде човек што повеќе не ги препознава сопствените митови.

Влада Урошевиќ и македонското читање на Елијаде

Во македонскиот контекст, важно е да се спомне и Влада Урошевиќ, еден од најдобрите познавачи и толкувачи на Елијаде кај нас. Неговиот предговор кон македонското издание не е само вовед во книгата, туку и патоказ за читателот што сака да ја разбере тежината на митот во духовната ориентација на човекот.

„Помошта што ја укажува оваа книга на Мирча Елијаде ќе им биде не само корисна, туку и неопходна.“

Оваа оценка ја погодува суштината. „Аспекти на митот“ е корисна за оној што сака да знае повеќе за митологијата, но неопходна за оној што сака да разбере зошто митот не е остаток од минатото, туку една од трајните форми на човечкото мислење.

Зошто оваа книга треба да стои во домашната библиотека

„Аспекти на митот“ не е лесна книга во банална смисла, но е јасна книга. Таа не бара од читателот да биде специјалист по религиологија, туку да има трпение за мисла што оди под површината. Таа не е само за научници, туку за сите што читаат митови, сказни, религиски текстови, поезија, епика, фантастика, историја и современа култура.

Нејзината вредност е во тоа што го враќа митот на достоинствено место. Нè учи дека митот не е спротивност на вистината, туку еден од најстарите начини човекот да ја организира вистината што му е најважна. Не фактографската, туку егзистенцијалната вистина: од каде сме, зошто светот постои, што треба да правиме, како се обновува животот, што значи да се умре и повторно да се започне.

Книгата вреди да се има, да се чита бавно и да се враќа. Не затоа што ќе ни даде готова митологија, туку затоа што ќе ни го изостри слухот за симболите што и денес нè опкружуваат. Во свет што постојано произведува информации, Елијаде нè потсетува дека човекот не живее само од информации. Живее од смисла.

За Мирча Елијаде

Мирча Елијаде е романски и американски историчар на религиите, филозоф, есеист и писател, еден од најважните светски толкувачи на религискиот симболизам и мит. Студирал филозофија во Букурешт, престојувал во Индија каде ги проучувал санскритот и јогата, докторирал со труд поврзан со јогиската мисла и практика, а подоцна предавал во Париз и Чикаго.

На Универзитетот во Чикаго оставил силна академска трага во историјата на религиите. Архивскиот водич за неговите ракописи и документи го наведува како автор и историчар на религиите, роден во Букурешт и починат во Чикаго, со обемен фонд што сведочи за неговата научна и книжевна работа.

Неговото дело останува влијателно, но и предмет на расправи. Некои го сметаат за еден од најголемите толкувачи на сакралното, други го критикуваат поради широка компаративност, есенцијализам или недоволна историска конкретност. Токму затоа треба да се чита сериозно: не како последен збор за митот, туку како една од најмоќните интелектуални мапи за разбирање на митското мислење.

„Аспекти на митот“ е книга што не ја завршуваме кога ќе ја затвориме. Таа продолжува да работи во начинот на кој ги читаме приказните, обредите, симболите и сопственото време. А тоа е можеби најдобрата потврда дека митот, како што вели Елијаде, никогаш не може да се раскажува рамнодушно.