Оптимизмот најчесто се разбира премногу лесно: како ведрина, насмевка, „позитивно размислување“ или навика во секоја ситуација да се најде нешто добро. Таквото сфаќање не е погрешно, но е недоволно. Вистинскиот оптимизам не е украс на карактерот, туку став кон стварноста. Тој не тврди дека злото не постои, дека страдањето е недоразбирање или дека човекот треба да ги затвори очите пред суровоста на животот. Напротив, оптимизмот има смисла токму затоа што знае дека животот не е лесен.
Во своето општо и конвенционално значење, оптимизмот е став што ги истакнува добрите страни во човекот, во односите и во општеството. Тој е подготвеност светот да не се чита само преку поразот, стравот и расипаноста, туку и преку можноста за поправка, зрелост, напредок и човечка добрина. Не е тоа евтино убедување дека „сè ќе биде добро“, туку доверба дека не е сè изгубено само затоа што моментот изгледа тежок.
Од филозофска доктрина до личен став
Во историјата на филозофијата постојат повеќе доктрини што можат да се наречат оптимистички. Кај Лајбниц, оптимизмот се појавува како идеја дека светот, и покрај несовршеностите што ги гледаме, е поставен во најдобриот можен поредок; современата Stanford Encyclopedia of Philosophy за Лајбниц ја разгледува токму оваа врска меѓу неговиот оптимизам, совршенството и можноста за морален напредок. Кај Русо, пак, оптимизмот се врзува со верувањето дека човекот по природа не е расипан, туку дека општествените односи можат да го искриват; затоа е важна и русоовската расправа за човековата природа, во која природната добрина не е сентимент, туку основа за критика на општеството.
Просветителството и француските енциклопедисти од 18. век му дадоа на оптимизмот друга историска форма: вера во разумот, знаењето и напредокот на човечкиот род. Тоа беше уверување дека човекот, ако мисли јасно, ако учи, ако го организира знаењето и ако ги преиспитува авторитетите, може да ја подобри цивилизацијата. Во таа линија оптимизмот не е само психолошка особина, туку културна сила. Тој се вградува во идејата дека светот не мора вечно да остане онаков каков што сме го наследиле.
Токму затоа оваа тема природно се поврзува со пошироката паноптикумска линија Идеи што го обликувале светот: оптимизмот не е мал поим од речникот на расположенијата, туку една од оние идеи што го движат човекот од пасивност кон дејство.
Оптимизмот како човечка храброст
Како особина на личноста, оптимизмот се покажува во уверувањето дека „ѓаволот никогаш не е така црн како што изгледа“. Во таа реченица има повеќе мудрост отколку што на прв поглед изгледа. Таа не вели дека опасноста е измислена, туку дека стравот често ја зголемува. Не вели дека човекот нема причини за очај, туку дека очајот не смее да биде последната мерка на неговото разбирање.
Оптимистот не мора да биде весел човек. Тој може да биде сериозен, искусен, па дури и тажен. Разликата е во тоа што не ја претвора темнината во конечна вистина. Тој знае дека животот на Земјата има смисла не затоа што е совршен, туку затоа што во него постои можност за работа, однос, љубов, поправка, отпор, создавање и придонес. Светот и општеството можат да се усовршуваат, а човекот, колку и да е мал во споредба со историјата, може да даде свој дел во тоа движење.
Во оваа позитивна смисла, оптимизмот е раздвижувач на активноста и основен принцип на секој жив морал. Човек не би дејствувал ако навистина верува дека секој негов чин е однапред бесмислен, дека секој друг човек е неизбежно лош и дека животот во заедница е само продолжена форма на пекол. Таму каде што нема ни најмала доверба во можноста нешто да се поправи, моралот се суши. Останува само преживување.
Рационален оптимизам, не слепа безгрижност
Затоа мора да се разликува емоционалниот од рационалниот оптимизам. Емоционалниот оптимизам често се јавува како лесна безгрижност, како површно „ќе биде“, како одбивање да се види сложеноста на ситуацијата. Тој може да биде симпатичен, но не е секогаш зрел. Понекогаш е само начин човекот да не размислува доволно длабоко.
Рационалниот оптимизам е нешто друго. Тој се потпира врз сознание, искуство, мера и способност за процена. Таквиот оптимизам не ја негира опасноста, туку ја става во размер. Не го брише злото, туку прашува што може да се направи. Не го прогласува човекот за добар по службена должност, туку верува дека човекот не е осуден да остане најлошата верзија од себе.
Тука оптимизмот се допира и со прашањата што Panoptikum ги отвора во Психологија на секојдневието. Секојдневниот човек ретко носи големи филозофски одлуки, но постојано избира како ќе ја чита стварноста: како затворена соба или како простор во кој сè уште има прозорец.
Кога светот изгледа безизлезен
Оптимизмот најмалку се докажува кога работите одат добро. Тогаш и просечната надеж изгледа уверливо. Тој се проверува во ситуации што изгледаат безизлезни, кога разумот има доволно аргументи да се повлече, а човекот сепак чувствува дека повлекувањето не смее да биде последниот збор.
Во такви моменти оптимизмот станува знак на храброст. Не на храброст што вика, туку на храброст што останува. Тој е претпоставка на секое вистинско движење напред, па и на секое револуционерно движење во општеството. Ниту една голема промена не започнува со луѓе што веруваат дека ништо нема смисла. Промената почнува кога некој, и покрај тежината на околностите, ќе одбие да ја прифати неправдата како природен закон.
Во современиот свет ова е особено важно, затоа што песимизмот често се продава како зрелост. Цинизмот изгледа интелигентно, рамнодушноста изгледа трезвено, а надежта изгледа детски. Но тоа е опасна замена. Зрелоста не е во тоа човекот однапред да се откаже, туку да знае колку е тешко и сепак да остане способен за дејство. Во таа смисла, оптимизмот е близок до темите од човекот во современиот свет меѓу смисла, страв и систем: човекот не се спасува со илузии, но пропаѓа кога ќе поверува дека системот, стравот или навиката се посилни од секоја смисла.
Што велат истражувањата за оптимизмот и здравјето
Во последните децении оптимизмот не е само тема на филозофијата и моралот, туку и предмет на психолошки и медицински истражувања. Сепак, тука е потребна претпазливост. Не е точно дека оптимизмот магично спречува болести, ниту дека позитивното мислење може да ја замени медицината, терапијата, исхраната, движењето или социјалните услови во кои човек живее. Таквите поедноставувања се опасни затоа што ја претвораат болеста во лична вина: ако си болен, значи не си бил доволно „позитивен“. Тоа не е наука, туку сурова карикатура на надежта.
Она што истражувањата го покажуваат е попрецизно и посериозно. Психолошките фактори, меѓу кои и оптимизмот, можат да бидат поврзани со подобра адаптација на стрес, поздрави навики, поголема истрајност и одредени имунолошки показатели. На пример, прегледот „Optimism and immunity: Do positive thoughts always lead to positive effects?“ покажува дека врската меѓу оптимизмот и имунитетот зависи од контекстот: оптимизмот може да биде заштитен при пократки и контролирани стресови, но ефектите не се секогаш едноставни кога стресот е продолжен и тежок.
Токму оваа нијанса е важна. Оптимизмот не е лек во форма на став. Тој е психолошки ресурс. Може да му помогне на човекот да не се распадне пред првата пречка, да бара решенија, да соработува, да се грижи за себе, да остане поврзан со другите и да не го доживее идното време како празен ѕид.
Стареењето, ставот и должината на животот
Посебно внимание привлекуваат истражувањата за ставот кон стареењето. Едно познато истражување, објавено во Journal of Personality and Social Psychology, утврдило дека луѓето со попозитивни самоперцепции за стареењето живееле во просек 7 и пол години подолго од оние со понегативни ставови; овој податок е достапен и во PubMed записот за студијата, како и во објавата на Yale News за истражувањето.
Ваквиот наод не значи дека ставот е посилен од телото, ниту дека тежината, движењето, холестеролот и пушењето се неважни. Тоа би било погрешно читање. Но значи дека човековиот однос кон сопственото стареење не е само приватно расположение. Тој влијае врз мотивацијата, волјата за живот, социјалната вклученост, грижата за себе и начинот на кој човек ја носи сопствената биографија.
Човек што старее со чувство дека станува бескорисен полесно се повлекува од светот. Човек што старее со чувство дека сè уште има вредност, однос и задача, подолго останува внатрешно присутен. Тоа присуство не е мала работа. Во староста, како и во младоста, човек не живее само од години, туку и од значење.
Оптимизам, песимизам и апсурд
Спротивен на оптимизмот е песимизмот. Тој не е секогаш слабост. Понекогаш песимизмот е реакција на премногу искуство, на разочарување, на свет во кој човек видел дека доброто не победува лесно. Но кога песимизмот ќе стане систем, тој ја затвора стварноста. Ги гледа раните, но не ја гледа способноста за заздравување. Ја препознава лошата страна на човекот, но ја претвора во единствена вистина.
Филозофијата на апсурдот го усложнува ова спротивставување. Таа не нуди лесна утеха, но не мора да заврши во предавање. Ако светот нема однапред дадена смисла, тоа не значи дека човекот е ослободен од потребата да живее смислено. Напротив, токму таму започнува човечката одговорност. Оптимизмот по апсурдот не е верба дека светот е добар, туку одлука човекот да не стане соучесник на бесмислата.
Затоа е важно да внимаваме и на јазикот со кој зборуваме за надежта. Кога зборовите стануваат празни, и оптимизмот станува празен. Кога „позитивноста“ се претвора во парола, таа престанува да биде мисла. Во тоа оптимизмот се допира со темата Јазик, мисла и манипулација: не е исто да се именува надежта и да се произведува илузија.
Оптимизмот како дисциплина на надежта
На крајот, оптимизмот е дисциплина на надежта. Не слепа вера, не бегање од болка, не насилно насмевнување пред несреќата. Тој е способност човекот да ја види стварноста со отворени очи и сепак да не ја предаде иднината на стравот.
Таквиот оптимизам не е лесен карактер. Тој е работа врз себе. Бара разум, искуство, трпение и морална енергија. Бара човекот да не се лаже, но и да не се труе со уверување дека ништо не вреди. Да знае дека светот е тежок, а сепак да не го прогласи за непоправлив. Да знае дека луѓето грешат, а сепак да не ги сведе на нивната најлоша можност.
Оптимизмот не го поништува страдањето. Тој му одзема право да биде последната реченица.
