Кредитот од една милијарда евра што Македонија го доби од унгарската државна Ексимбанка во 2024. година повторно е во центарот на вниманието – овојпат не во Скопје, туку во Будимпешта. Новата унгарска влада на Петер Маѓар најави проверка на зделката, со сомнеж дека парите на унгарските даночни обврзници можеби биле употребени под услови што тешко можат да се објаснат само со економска логика.
Случајот сè уште не е судска пресуда, ниту доказ за кривично дело. Тој е политичка и финансиска истрага што треба да одговори на едно непријатно прашање: зошто Унгарија ѝ позајмила пари на Македонија по камата пониска од онаа по која самата се задолжувала?
Од „поволен заем“ до спорна државна зделка
Според информациите објавени во унгарските и македонските медиуми, Министерството за економија и енергетика во Будимпешта поднело иницијативи за проверка на четири случаи поврзани со работењето на државната Ексимбанка. Меѓу нив е и заемот за Македонија, одобрен во времето на владата на Виктор Орбан.
Петер Маѓар соопшти дека кредитот бил даден со фиксна каматна стапка од 3,25%, со целосна државна гаранција од Унгарија. Неговата влада проценува дека разликата меѓу трошокот по кој Унгарија ги обезбедувала парите и условите по кои ѝ ги отстапила на Македонија може да создаде товар од околу 90 милијарди форинти, односно приближно 248 милиони евра, за унгарскиот буџет.
Токму тука се наоѓа суштината на истрагата. Поволната камата сама по себе не е доказ за злоупотреба. Државите понекогаш одобруваат евтини заеми поради стратешки, развојни или надворешнополитички интереси. Проблемот настанува кога економската оправданост не е јасно образложена, договорот е затворен за јавноста, а политичката блискост меѓу двете влади станува повидлива од финансиската логика.
Како беше договорена милијардата
Првичниот договор беше најавен во јули 2024. година, по средбата на премиерите Христијан Мицкоски и Виктор Орбан на маргините на Самитот на НАТО во Вашингтон. Подоцна Македонија склучи два заема од по 500 милиони евра со унгарската Експорт-импорт банка.
Првиот договор, потпишан во октомври 2024. година, предвидуваше рок на отплата од 15 години, тригодишен грејс-период и фиксна камата од 3,25%. Дел од средствата беа насочени кон домашните компании преку Развојната банка и комерцијалните банки, а дел кон општински проекти и буџетска ликвидност. Официјалните услови беа претставени од Министерството за финансии како значително поповолни од задолжување преку нова еврообврзница.
Вториот заем од 500 милиони евра беше обезбеден во декември 2024. година и беше употребен за отплата на еврообврзницата издадена во 2018. година, која доспеа во јануари 2025. година. И за него беа наведени истите услови – камата од 3,25%, 15 години отплата и три години грејс-период.
Од македонска перспектива аргументот беше едноставен: државата добила поевтини пари отколку што би добила на меѓународниот пазар. Од унгарска перспектива новата влада сега прашува кој ја платил разликата и зошто таквата поволност била дадена токму на политички близок партнер.
Економската логика и политичката цена
Уште во јули 2024. година унгарскиот магазин „Маѓар наранч“ предупредуваше дека каматата од 3,25% е пониска од приносите што Унгарија ги плаќала на сопствените долгорочни обврзници. Тоа значеше дека Унгарија можела да ги прибира парите поскапо, а потоа да ѝ ги позајмува на Македонија поевтино.
За Македонија тоа навидум е добра зделка. За унгарскиот даночен обврзник прашањето е сосема друго: дали државата свесно прифатила загуба за да оствари политичко влијание, да поддржи сојузничка влада или да создаде услови од кои би добиле компании блиски до поранешната власт?
Маѓар јавно ја отвори и можноста дека средствата наменети за поддршка на унгарските бизниси биле користени за зацврстување на надворешнополитичкото влијание на Орбан. Тоа засега е политичко сомнение, не утврден факт. Истражните органи треба да утврдат дали постојат елементи на измама, злоупотреба на државни средства или друго незаконско постапување.
Што значи истрагата за Македонија
Во правна смисла отворањето истрага во Унгарија не значи дека Македонија автоматски го губи заемот, дека договорите престануваат да важат или дека земјата е обвинета за кривично дело. Обврските за отплата остануваат, освен ако надлежните институции не утврдат нешто што би ја променило правната положба на договорите.
Во политичка смисла последиците може да бидат поголеми. Кредитот со кој Владата се фалеше како доказ за меѓународна доверба сега се разгледува како можен пример на финансиско фаворизирање меѓу две идеолошки и партиски блиски власти. Тоа не ја поништува поволната камата за Македонија, но ја менува рамката во која таа камата се толкува.
За јавноста во Македонија сега стануваат важни прашањата што беа потиснати уште при склучувањето на заемот: дали постојат дополнителни политички или деловни услови, колкава е вистинската цена на договорот, кој имал увид во неговата целосна содржина и дали средствата биле распределени со доволна транспарентност.
Во тој контекст вреди да се прочита и анализата на Паноптикум за јавниот долг, економскиот раст и фискалната дисциплина, како и текстот за новото задолжување и цената на државните заеми. Долгот никогаш не е само бројка – тој е договор за тоа кој добива простор денес и кој ќе ја плаќа сметката утре.
Случај што ќе ја тестира и Будимпешта и Скопје
Истрагата на владата на Петер Маѓар може да покаже дека заемот бил политички мотивиран, но законски склучен. Може да открие сериозни неправилности. Може и да заврши без обвиненија. Во оваа фаза е најважно да не се мешаат сомнежот и доказот.
Сепак, една работа е веќе јасна: милијардата што во Скопје беше претставена како евтин финансиски успех, во Будимпешта се претвори во прашање за одговорноста на поранешната власт. Кога државните пари патуваат по линијата на политичко пријателство, јавноста има право да знае дали зад поволната камата стои економска стратегија – или сметка што некој друг требало да ја плати.
