Блискиот Исток повторно влезе во онаа опасна зона во која воената акција и дипломатскиот договор не се спротивности, туку два дела од иста стратегија. Додека САД продолжуваат со удари врз цели во Иран, Вашингтон истовремено отвора нова нуклеарна рамка со Саудиска Арабија – потег што не ја смирува кризата, туку ја проширува нејзината логика. Во таков момент, прашањето веќе не е само дали ќе има уште еден напад, уште една закана или уште една реакција на Техеран. Прашањето е дали регионот повторно се движи кон безбедносен поредок во кој секоја држава ќе бара сопствена гаранција за опстанок – преку ракети, флоти, ураниум, сојузи и контролирани кризи што лесно излегуваат од контрола.
Дванаесетта ноќ удари и теснец што повторно станува светска артерија
Според извештаите објавени утринава, американската војска започнала нови напади врз воени цели во Иран, дванаесетта ноќ по ред. Во соопштенијата што ги пренесуваат регионалните медиуми се наведува дека целта на операциите е дополнително да се намали способноста на Иран да им се заканува на цивилни морнари и трговски бродови што минуваат низ регионалните води. Тоа го враќа во центарот Ормускиот теснец како една од најопасните геополитички точки на светската економија.
Не станува збор само за море меѓу Иран и Арапскиот Полуостров, туку за премин низ кој секој воен сигнал веднаш станува енергетски, финансиски и дипломатски потрес. Американската страна ја претставува операцијата како одговор на иранските закани кон поморскиот сообраќај. Иран, пак, тврди дека го контролира теснецот и дека пловните објекти мора да ја координираат пловидбата со неговите власти. Во таа размена секој брод станува порака, а секоја мина или ракета – аргумент во преговори што одамна не се водат само на маса.
Трамп ја премести заканата кон инфраструктурата
Најопасниот дел од најновата ескалација не е само во бројот на нападите, туку во јазикот со кој тие се оправдуваат. Доналд Трамп предупреди дека САД би можеле да нападнат мостови и електрани во Иран доколку Техеран продолжи со напади врз бродови во Ормускиот теснец. Таа формула ја поместува границата од воени цели кон инфраструктура што има директна врска со животот на цивилите. Техеран одговори со реторика на одмазда – „око за око“ – и порача дека секој напад врз иранска територија ќе добие одговор. Таа логика е добро позната на Блискиот Исток: кога политичките пораки почнуваат да се мерат со урнати објекти, дипломатијата се претвора во пауза меѓу две експлозии.
Оваа криза веќе не може да се чита како изолиран американско-ирански судир. Таа се поврзува со Израел, Саудиска Арабија, Хутите во Јемен, поморските рути, цената на нафтата и прашањето кој има право да поставува правила во просторот меѓу Персискиот Залив, Црвеното Море и источниот Медитеран.
Нуклеарниот договор со Саудиска Арабија ја менува равенката
Во истиот ден кога вниманието е насочено кон ударите врз Иран, Вашингтон ја отвори другата половина од приказната: САД и Саудиска Арабија потпишаа нов договор за цивилна нуклеарна соработка. Американското Министерство за енергетика го претстави договорот како повеќедецениско, мултимилијардно партнерство што треба да ја зајакне американската нуклеарна индустрија и стратешката соработка со Ријад.
Според официјалното соопштение на Министерството за енергетика на САД, договорот ќе биде доставен до Конгресот на разгледување. Меѓународните агенции, меѓу нив AP и Reuters објавија дека договорот би можел да отвори простор за саудиско збогатување ураниум под американска рамка и надзор.
Токму тука почнува политичкиот ризик. Збогатувањето ураниум за цивилна енергија не е исто што и развој на нуклеарно оружје, но технологијата, капацитетите и знаењето секогаш ја отвораат истата безбедносна дилема: кој гарантира дека цивилната програма нема еден ден да стане воена резерва?
Двојни стандарди или нова стратегија на Вашингтон?
Вашингтон го притиска Иран поради нуклеарната програма и регионалното однесување, а истовремено ѝ нуди на Саудиска Арабија нуклеарна рамка што дел од експертите ја оценуваат како пресврт во американската политика за непролиферација. Тоа не мора автоматски да значи дека САД поттикнуваат нуклеарна трка, но несомнено создава впечаток дека правилата не важат исто за сите.
Во претходни анализи Паноптикум веќе укажа дека САД и Иран не преговараат само за ураниум, туку за доверба што одамна е потрошена. Сега таа недоверба добива регионална форма: ако Иран е притиснат, Саудиска Арабија охрабрена, Израел во безбедносна тревога, а поморските рути под закана, тогаш Блискиот Исток не се стабилизира – тој се пренаредува.
Нуклеарната дипломатија во регионот никогаш не била само техничко прашање за реактори, гориво и инспекции. Таа е прашање на престиж, страв, рамнотежа и симболична моќ. Затоа нуклеарната криза меѓу Иран, САД и поширокиот регион треба да се гледа како единствена безбедносна слика, а не како низа одвоени вести.
Цената ќе ја плаќа регионот, а можеби и светот
Најголемата опасност не е само во нова директна војна меѓу САД и Иран. Опасноста е во постепеното навикнување на идејата дека ударите, блокадите, нуклеарните договори и заканите со инфраструктура се нормални инструменти на регионалната политика. Таквата нормализација го прави Блискиот Исток уште понестабилен. Саудиска Арабија добива нова технолошка и политичка тежина. Иран добива аргумент дека е опколен. Израел добива причина за дополнителна тревога.
Поморскиот сообраќај станува безбедносен фронт. Светската економија повторно сфаќа дека еден теснец може да ја разниша цената на енергијата, инфлацијата и пазарите далеку од регионот. Затоа ова не е само уште една блискоисточна вест. Ова е слика на свет во кој договорите не секогаш го намалуваат ризикот, а нападите не секогаш ја решаваат заканата. Понекогаш тие само ја создаваат следната, поголема криза.
