Предлогот на Германија, Франција, Холандија, Белгија и Луксембург за привремено ограничување на дел од гласачките права на идните членки на Европската Унија не е само техничка идеја за полесно одлучување. Тоа е сигнал дека проширувањето повторно станува сериозна политичка тема, но и дека старото ветување за рамноправно членство влегува во нова, многу посложена фаза.

Според заеднички документ во кој увид имал Ројтерс, петте земји предлагаат ЕУ да отвори темелна расправа за можноста новите членки, во преоден период, да немаат целосни гласачки права во одредени чувствителни области. Посебно се споменуваат прашања за кои денес е потребна едногласност – проширувањето, заедничката надворешна и безбедносна политика и повеќегодишната финансиска рамка на Унијата.

Проширување со заштитна рачна сопирачка

Идејата доаѓа во момент кога Црна Гора се надева на членство во ЕУ до 2028. година, а Албанија, Украина и Молдавија настојуваат да го забрзаат пристапниот процес. Во исто време Брисел се соочува со сопственото прашање: како да се прошири, а да не стане уште потешко управлива политичка заедница?

Одговорот што го навестуваат петте земји е членство со заштитни механизми. Во предложениот пристап би можеле да се вградат нов систем за следење и заштитна клаузула што би дозволила мерки доколку нова членка сериозно назадува во демократијата, владеењето на правото или слободата на медиумите. Таквата логика јасно го носи отпечатокот на европското искуство со Унгарија и долгогодишните судири околу демократските стандарди во самата Унија.

На хартија тоа звучи како одбрана на европските вредности. Во политичката реалност, меѓутоа, отвора и незгодно прашање: дали новите членки ќе влезат како рамноправни држави или како држави на пробен рок?

Ветото како европски страв

Срцевината на предлогот е правото на вето. Денешната ЕУ е систем во кој одредени најважни одлуки бараат согласност од сите членки. Тоа им дава тежина и на малите држави, но истовремено создава можност една влада да блокира заедничка политика, буџетски пакет, санкции, проширување или надворешнополитички став.

Токму затоа идејата за ограничување на гласачките права не треба да се чита само како порака кон идните членки. Таа е и признание дека ЕУ стравува од сопствената институционална конструкција. Ако Унијата сака да прими нови земји, а да продолжи да одлучува, мора или да го смени начинот на гласање, или да создаде преодни модели во кои членството нема веднаш да значи целосен пристап до сите политички инструменти.

Тука се отвора најчувствителната точка: дали привременото ограничување би било разумна заштита од блокади, или опасен преседан што создава две категории членки – старите, со полн глас, и новите, со ограничено влијание?

Македонија и регионот меѓу надежта и недовербата

За Западен Балкан оваа дебата има посебна тежина. Македонија со години е пример за тоа како европскиот процес може да стане политички лавиринт во кој реформите, билатералните условувања и институционалните формули се мешаат во една долга неизвесност. Затоа секоја нова идеја за „фазно“, „преодно“ или „условено“ членство мора внимателно да се чита.

Ако предлогот значи побрзо вклучување на земјите кандидати во европските политики, фондови и институционален живот, тој може да биде корисен. Но ако значи дека новите членки ќе бидат примени без целосна политичка рамноправност, тогаш проширувањето ќе добие нов проблем: ќе треба да убеди дека не создава втора лига во самата Унија.

Регионот веќе има доволно искуство со европски пораки што звучат охрабрувачки, а завршуваат како нови услови, нови рокови и нови формулации. Затоа оваа расправа нема да се мери само во Брисел. Ќе се мери и во Скопје, Подгорица, Тирана, Киев и Кишињев – таму каде што европската перспектива одамна не е апстрактна идеја, туку политичко трпение што постојано се тестира.

Владеење на правото или политичка асиметрија?

Ниту една сериозна држава-кандидат не би требало да има проблем со силни механизми за владеење на правото. Демократијата, слободата на медиумите, независното судство и функционалните институции не се европски украс, туку основа без која членството станува празна формула.

Проблемот почнува ако тие механизми се претворат во политички инструмент што се применува селективно или однапред ги става новите членки во подредена позиција. ЕУ има право да се заштити од демократско назадување. Но земјите кандидати имаат право да знаат дали крајната цел е полноправно членство или членство со фуснота.

Копенхашките критериуми остануваат суштинскиот тест за членство – стабилни институции, демократија, владеење на правото, човекови права и функционална пазарна економија. Затоа дебатата не смее да се сведе само на тоа кој ќе има право на вето. Прашањето е дали ЕУ ќе изгради систем во кој критериумите ќе важат јасно, еднакво и предвидливо за сите.

Новата европска формула допрва ќе се мери

Овој предлог не значи дека идните членки веќе ќе влезат во ЕУ со скратени гласачки права. Засега станува збор за политички документ и за идеја што треба да отвори расправа. Но самото појавување на таков документ покажува дека европското проширување веќе не се замислува како едноставно повторување на претходните кругови.

Европската Унија сака да се прошири, особено по војната во Украина и новата геополитичка реалност. Истовремено, не сака да увезе нови блокади во систем што и сега често се движи тешко. За Македонија и за регионот тоа значи дека европскиот пат ќе биде уште повеќе политички, а не помалку.

Не ќе биде доволно само да се зборува за членство. Ќе мора јасно да се каже какво членство, со кои права, во кој рок и според кои правила. Проширувањето секогаш било ветување за еднаквост. Ако новата европска формула сака да преживее, ќе мора да докаже дека заштитните механизми не се маска за нееднаквост, туку начин Унијата конечно да се прошири без да се распадне од сопствените блокади.