fbpx Прескокни до главната содржина Opens in a new tab

Вестите се преселија во мрежите, а медиумите ја изгубија главната врата кон публиката

Кога социјалните мрежи стануваат главен извор на вести, прашањето не е само кој информира - туку кој ја обликува нашата стварност.

Глобалното информирање влезе во нова фаза: за првпат социјалните мрежи и видеоплатформите станаа поголем извор на вести од телевизијата, порталите и апликациите на традиционалните медиуми. Тоа не е само технолошка промена, туку промена на навиката, довербата и моќта. Кога веста повеќе не доаѓа преку редакцискиот распоред, туку преку алгоритам, информирањето престанува да биде само прашање на медиуми и станува прашање на општествена ориентација.

Според Digital News Report 2026. на Reuters Institute for the Study of Journalism при Универзитетот во Оксфорд, извештајот е заснован врз речиси 100.000 интервјуа со онлајн корисници на вести во 48 пазари, а меѓу главните теми се променетите навики на публиката, растот на видеото, креаторите на содржини, ВИ-четботовите и падот на директната врска меѓу медиумите и читателите.

Не исчезнаа вестите – исчезнува стариот пат до нив

Најважниот податок не е само дека 54% од испитаниците во претходната недела следеле вести преку социјални мрежи и видеоплатформи. Поважното е што оваа бројка ја поместува тежината на јавната комуникација: од редакциите кон платформите, од насловните страници кон фидот, од изборот на уредникот кон логиката на ангажманот. Кога во оваа слика ќе се вклучат и алатките со вештачка интелигенција, уделот се искачува на 56%, додека телевизијата е наведена со 52%, а веб-страниците и апликациите на медиумите со 51%.

Тоа не значи дека телевизијата, радиото или порталите одеднаш станале безначајни. Напротив, тие сè уште произведуваат голем дел од информациите кои потоа кружат низ мрежите. Но проблемот е во вратата. Публиката сè поретко влегува директно кај изворот. Сè почесто доаѓа преку препорака, исечок, реакција, коментар, видео, краток клип или ВИ-резиме. Во тој премин се губи контекстот, а со него често се губи и одговорноста.

Ова е особено важно за редакциите кои сè уште мислат дека дигиталното присуство значи само да се објави текст на веб-страница. Денес тоа веќе не е доволно. Веб-страницата станува архива и доказ, но не секогаш и главно место на средба со читателот. На тоа предупредува и Nieman Lab, кој забележува дека речиси целиот раст на онлајн вестите доаѓа од трети платформи, додека сопствените веб-страници и апликации на издавачите губат терен.

Младите не бегаат од вестите, туку од старите формати

Најсилната промена се гледа кај младите. Половина од испитаниците на возраст од 18 до 24 години ги наведуваат социјалните мрежи и видеоплатформите како главен извор на вести, додека телевизијата останува доминантна главно кај публиката над 45 години. Ова не е само генерациска разлика во уредите, туку разлика во начинот на мислење: помладата публика не „оди“ по вестите, таа ги среќава додека живее во дигиталниот простор.

Прочитај и за ... >>  Модерното новинарство меѓу брзината, алгоритмот и ДЕСК-от

Токму тука лежи опасноста и шансата. Опасноста е што алгоритамот не ја рангира секогаш јавната важност, туку вниманието. Шансата е што сериозното новинарство, ако го разбере новиот простор без да му се потчини целосно, може повторно да стане видливо. За тоа не е доволна само брзина. Потребни се јасност, проверливост, објаснување и човечки глас што не звучи како машински составена содржина.

Panoptikum веќе ја отвора оваа линија преку теми како улогата на социјалните мрежи, дигиталната писменост и односот меѓу човекот, технологијата и јавниот простор. Во македонски контекст прашањето не е само дали луѓето се информираат преку Facebook, YouTube, TikTok или Instagram. Прашањето е дали знаат што читаат, кој им го покажува тоа, зошто токму тоа им се појавува и што останува невидливо.

Довербата паѓа токму кога информациите се насекаде

Еден од најзагрижувачките податоци е падот на довербата. Само 37% од испитаниците велат дека им веруваат на повеќето вести во поголемиот дел од времето, што според пренесените наоди е најниско ниво досега. Во исто време само 17% плаќаат за онлајн вести, а голем дел од рекламните приходи завршува кај технолошките гиганти како Google и Meta, наместо кај редакциите што ја произведуваат содржината.

Ова создава парадокс: никогаш немало повеќе информации, а никогаш не било потешко да се изгради доверба. Медиумите се притиснати од две страни. Од една публиката бара бесплатна, брза и лесно достапна содржина, а од друга страна истата публика очекува проверени факти, уредничка одговорност и професионален стандард. Тоа е тешко одржливо ако јавноста не разбере дека новинарството не е само „содржина“, туку јавна инфраструктура.

Во оваа смисла падот на довербата не е само медиумски проблем. Тој е демократски проблем. Кога луѓето престануваат да веруваат во заеднички проверливи факти, јавниот разговор се распаѓа на паралелни реалности. Секој има свој извор, своја вистина, свој авторитет и свој алгоритамски свет. Тогаш општеството не разговара – само реагира.

Прочитај и за ... >>  Г7 ги отвора резервите: 100 милиони барели нафта и дизел на пазарот за да се скротат цените

Вештачката интелигенција станува нов посредник меѓу човекот и веста

Извештајот бележи и раст на користењето ВИ-четботови за вести: околу 10% од испитаниците велат дека неделно користат такви алатки за следење информации, што е раст во однос на 7% претходната година. Кај помладата публика уделот е уште поголем: според анализата на Nieman Lab, 16% од испитаниците под 35 години користеле четбот за вести во последната недела.

Ова е нова и многу чувствителна граница. ВИ не е само уште еден канал за дистрибуција. Таа прераскажува, скратува, избира, толкува и понекогаш греши. Ако корисникот добие доволно убедлив одговор во четбот, тој често нема потреба да кликне кон оригиналниот медиум. Тука се отвора прашањето кој ќе ја финансира проверката на фактите ако публиката ја добива финалната слика од систем што не ја произвел оригиналната информација.

Затоа темите за зависноста од вештачка интелигенција и за тоа како алгоритмите стануваат посредници во човечкото мислење веќе не се маргинални технолошки дилеми. Тие влегуваат во срцето на информирањето. Ако некогаш уредникот одлучувал што е важно, денес сè почесто тоа го прават платформи и системи чија логика е невидлива за јавноста.

Што останува за медиумите

Одговорот не е во носталгија по старото новинарство, ниту во слепо прифаќање на секоја платформа. Медиумите не можат да ја вратат публиката со жалење дека таа заминала. Мора да покажат зошто вреди да се дојде кај нив: по контекст, проверка, паметење, локално знаење, јазична култура, одговорност и став што не е само викотница.

Во Македонија, каде што јавниот простор е одамна притиснат од политичка бучава, економска несигурност и ниска медиумска писменост, оваа пресвртница треба да се чита сериозно. Социјалните мрежи не се непријател сами по себе. Тие се простор во кој луѓето се движат, разговараат, се информираат и се манипулираат. Прашањето е дали таму ќе има доволно професионално новинарство или јавноста ќе остане сама меѓу инфлуенсери, партиски фабрики, машински текстови и клипови без контекст.

Веста денес патува побрзо од кога било. Но токму затоа на читателот му треба нешто побавно: објаснување, извор, проверка, смисла. Во свет во кој секој може да објави, вредноста на медиумот не е само во тоа што зборува прв, туку во тоа што знае што навистина вреди да се каже.

За авторот: Горан Димитровски

Основач и извршен директор на Digital Media Creative Pro, со над 20 години искуство во дигитален маркетинг и визуелни комуникации. Специјализиран е за креирање ефикасни дигитални стратегии, проектен менаџмент и дигитализација на процеси во мали и средни компании.

За повеќе написи од авторот кликни тука.

Важна напомена: Сите права се задржани. Не е дозволено какво било преземање, копирање, објавување или преработка на делови или цели содржини од овој портал без претходно одобрение од авторот, редакцијата и/или издавачот. За секоја повреда на авторските и сродните права, Паноптикум го задржува правото да побара надомест и соодветна правна заштита.

Уредничка напомена: Во подготовката на содржината може да се користи дигитална/AI асистенција како помошна алатка за јазична, структурна, истражувачка или визуелна обработка. Финалниот текст е уреднички прегледан и објавен под одговорност на авторот и/или редакцијата. Главната илустрација на написот може да биде фотографија, авторска/архивска слика или AI-генерирана концептуална илустрација создадена за визуелна поддршка на текстот.