Пораката на еврокомесарката за проширување Марта Кос дека Македонија треба да го исполни преземеното ветување и да ги внесе Бугарите во Уставот повторно го отвора најчувствителното прашање во македонската европска политика. Во објавените прилози нејзината позиција е пренесена како јасно очекување: уставните измени се услов за продолжување на процесот, а по нивното усвојување се очекува поддршка од Бугарија.
Оваа порака има две рамништа. Првото е правно-политичко: Македонија има обврска што произлегува од европскиот компромис и од заклучоците поврзани со преговарачката рамка. Второто е дипломатско: Брисел и натаму се обидува да ја одржи перспективата за напредок, без да даде впечаток дека една уставна промена сама по себе го решава целиот спор.
Што всушност порачува Марта Кос?
Во суштина Кос испраќа порака дека политичкиот процес не може да се темели само на очекувањето другата страна прва да направи отстапка. Од македонските институции се бара исполнување на преземеното, односно промена на Уставот со која бугарската заедница би била внесена меѓу народите наведени во уставниот текст.
Истовремено, нејзината порака до Софија е дека откако Македонија ќе го исполни овој чекор се очекува Бугарија да ја поддржи понатамошната европска динамика. Токму овој втор дел е политички најважен, бидејќи во македонската јавност постои сомнеж дали исполнувањето на условот ќе значи и крај на билатералните блокади.
Уставните измени како услов, а не како гаранција
Најголемата опасност во јавната комуникација е уставните измени да се претстават или како безначаен формален чин, или како гаранција дека веднаш потоа следува членство во ЕУ. Ниту едното ниту другото не ја опишува целосно реалноста.
Измената на Уставот е конкретна политичка обврска во рамките на пристапниот процес. Но, по неа остануваат редовните европски критериуми: владеење на правото, независност и ефикасност на институциите, борба против корупцијата, функционална демократија, реформи во јавната администрација и усогласување со европското законодавство. Затоа, исполнувањето на условот може да го отстрани блокирачкиот политички јазол, но не може да ги замени реформите.
Зошто пораката предизвикува отпор во Македонија?
Отпорот не произлегува само од содржината на измената, туку и од недостигот на доверба. Дел од јавноста смета дека државата повторно прифаќа услов без доволно јасна гаранција дека по неговото исполнување ќе има мерлив напредок. Прашањето е особено чувствително поради искуството со претходните спорови и поради впечатокот дека европската перспектива често се одложува со нови политички толкувања.
Оттука, дебатата не треба да се сведува на поделбата „за“ или „против“ Европа. Вистинското прашање е под кои услови и со какви гаранции македонските институции би донеле одлука што има долгорочни последици. Европската интеграција е стратешка цел, но демократската одлука мора да биде разбирлива за граѓаните и поткрепена со политичка одговорност.
Што треба да направат македонските институции?
Владата и Собранието треба да обезбедат целосна транспарентност: да се објасни точниот текст на измените, нивниот опфат, роковите и очекуваната процедура по нивното усвојување. Потребна е и активна дипломатска комуникација со Бугарија и со европските партнери, со јасно барање поддршката да биде преточена во конкретни чекори и политички одлуки.
Опозицијата, пак, има обврска да понуди аргументирана алтернатива, а не само блокада. Ако уставните измени се сметаат за неприфатливи, јавноста треба да дознае кој е реалниот план за продолжување на европскиот пат. Одложувањето без стратегија не е политика, туку пролонгирање на неизвесноста.
Европскиот пат бара и доверба и резултати
Пораката на Марта Кос ја враќа Македонија пред старата дилема: како да се исполни преземената обврска, а притоа да не се изгуби довербата на граѓаните дека процесот има јасна завршница. Одговорот не може да биде само дипломатска изјава. Потребни се проверливи гаранции, институционални реформи и европска политичка одговорност.
Ако уставните измени навистина се последниот услов од овој тип, тогаш Брисел и Софија треба недвосмислено да покажат дека по нивното усвојување следува реално придвижување. Ако, пак, постојат дополнителни очекувања, тие мора да бидат кажани однапред. Само така европската интеграција ќе престане да изгледа како низа од услови без крај и ќе стане процес во кој обврските се заемни, а резултатите мерливи.
