Во 2025. година секој жител на Македонија создал во просек по 417 килограми комунален отпад. На прв поглед бројката изгледа како добра вест: тоа е за 4,8% помалку од 2024. година. Но вистинската приказна не е во тоа колку сме фрлиле, туку каде завршило фрленото. А таму сликата е речиси непроменета: 99,8% од собраниот комунален отпад повторно завршил на депонија.

Според податоците на Државниот завод за статистика, во 2025. година во Македонија биле создадени 755.789 тони комунален отпад, а собрани биле 639.668 тони, што е за 0,3% повеќе отколку во 2024. година. Зголемувањето на собраниот отпад според статистиката се должи на вклучувањето поголем број населени места во системот за колективно собирање.

Скопскиот Регион е прв, но проблемот е национален

Најголемо количество собран комунален отпад е регистрирано во Скопскиот регион – 178.953 тони, односно 28% од вкупното собрано количество во државата. Тој податок не значи дека секој скопјанец поединечно создава најмногу отпад, туку дека најголемата урбана и економска концентрација природно го носи и најголемиот товар на комуналниот систем.

Од собраниот отпад, 537.341 тон или 84% доаѓаат од домаќинствата. Останатите 16% се комерцијален отпад – од продавници, ресторани, канцеларии, мали бизниси и други правни и физички лица. Тоа е важна линија на читање: проблемот не е само во индустријата, ниту само во „некои други“. Најголемиот дел од комуналната слика почнува во домот, во кесата под мијалникот, во контејнерот пред зграда, во навиката сè да се фрла заедно.

Мешаниот отпад е доказ дека селекцијата е сè уште маргинална

Најголемиот дел од собраниот отпад е евидентиран како мешан комунален отпад – 553.126 тони или 86,5% од вкупното количество. Од одделно собраните категории, има 34.757 тони органски отпад, 15.500 тони пластика, 10.217 тони хартија и 1.879 тони метал. Најмало количество е регистрирано кај отпадот од гума – 1.106 тони, односно 0,2%.

Токму тука бројките стануваат уреднички поважни од дневната вест. Ако 86,5 проценти од отпадот се води како мешан, тоа значи дека селекцијата не е систем, туку исклучок. Македонија не страда само од „многу ѓубре“, туку од слаба организација на отпадот. Кога пластиката, хартијата, органскиот отпад, стаклото и металот завршуваат во иста кеса, рециклирањето веќе е поразено уште пред камионот да стигне до депонијата.

Европа фрла повеќе, но враќа повеќе во системот

Според Евростат, во Европската Унија во 2024. година биле создадени 517 килограми комунален отпад по жител, а 48% од комуналниот отпад бил рециклиран, вклучувајќи материјално рециклирање, компостирање и анаеробна дигестија.

Затоа споредбата со Европа не смее да се чита само како „ние фрламе помалку“. Да, македонскиот просек од 417 килограми по жител е понизок од европскиот. Но ако речиси сè што ќе се собере завршува на депонија, тогаш пониската количина не е доволна причина за задоволство. Европскиот проблем е голема потрошувачка; македонскиот проблем е слаб поврат во системот. Едното зборува за навики, другото за инфраструктура, контрола и институционална зрелост.

Депонијата е последица, не решение

Депонијата кај нас премногу често се третира како крај на проблемот: камионот го собрал отпадот, контејнерот е испразнет, улицата привремено изгледа почисто. Но тоа е само преместување на товарот од видливо во невидливо место. Отпадот што не се селектира, не се компостира, не се рециклира и не се третира, продолжува да постои – во почва, воздух, вода, миризба, пожари и диви депонии.

Паноптикум веќе пишуваше за црниот чад над Скопје и дивите депонии како јавен ризик, како и за Шар Планина и отпадот како институционален пораз. Овие теми не се одделни приказни. Тие се делови од истата слика: држава во која отпадот најчесто се гледа дури кога ќе се запали, ќе замириса, ќе се прелее или ќе стане фотографија на социјални мрежи.

Проблемот не е само во граѓаните

Лесно е вината да се префрли врз граѓаните: не селектираат, фрлаат каде што не треба, не внимаваат. Дел од тоа е точно. Но системот не може да се гради само врз морални апели. Ако нема достапни контејнери за селекција, редовно собирање на одделни фракции, јасни правила за кабаст отпад, функционални регионални центри, реални казни и транспарентен пат на отпадот по собирањето, тогаш „подигнувањето свест“ станува евтина замена за политика.

Отпадот е дисциплина на секојдневието. Се создава секој ден, од секого, во секој дом, двор, продавница и канцеларија. Затоа бара систем што работи секој ден, а не кампања што се појавува еднаш годишно. Бара локални претпријатија што не се сведени само на празнење контејнери, туку на управување со материјали. Бара граѓанин што знае каде оди неговата пластика, хартија или органски отпад. Бара држава што нема да се задоволи со тоа што ѓубрето е „собрано“.

Помалку отпад не значи почиста земја

Намалувањето на создадениот отпад по жител е позитивен сигнал, но не е пресврт. Пресвртот ќе почне тогаш кога бројката од 99,8% на депонии ќе почне сериозно да паѓа. Дотогаш, Македонија може да создава и помалку отпад од европскиот просек, но ќе остане заробена во најстариот и најпасивниот модел: собери, однеси, истури, заборави.

А отпадот не заборава. Тој се враќа како загаден воздух, како дива депонија покрај пат, како пожар во лето, како пластика во река, како срам пред планина, како тивок доказ дека јавниот простор сè уште го третираме како ничија земја.