Парфемот денес го врзуваме со личен стил, привлечност и впечаток. Но ако тргнеме наназад, ќе видиме дека приказната за мирисите не почнала како прашање на естетика, туку како прашање на ритуал, моќ, вера и човечка потреба светот околу себе да се направи поподнослив, посвет, па дури и поблизок до божественото. Затоа, кога прашуваме кога почнале да се користат парфемите, не прашуваме само за еден козметички производ. Прашуваме кога човекот решил мирисот да го претвори во култура.

Од чад, смола и масло – до првите мирисни смеси

Најстарите траги нè водат кон древните цивилизации на Египет и Месопотамија, каде мирисните материи се користеле илјадници години пред нашето време. Во тие рани епохи парфемот не бил она што денес го замислуваме како фина течност во стаклено шишенце. Почесто станувало збор за смоли, балсами, мирисни масла и темјан што се палел или се нанесувал на телото и во свети обреди. Токму затоа и самиот збор perfume историски се поврзува со идејата „низ чад“, што убаво ни кажува од каде почнува целата оваа приказна.

Во библиската традиција, мирисните смеси веќе се појавуваат како прецизно составени свети формули. Во Книгата Излез се спомнуваат ароматични состојки и подготовка на мирисен состав „како дело на мирисар“. Тоа е важен детал, затоа што покажува дека уште во длабока старина мирисот не бил случајна мешавина, туку вештина, знаење и посебна практика.

Античкиот свет – кога мирисот станува дел од секојдневието

Подоцна, во античка Грција и Рим, употребата на мирисни масла и ароматични препарати веќе влегува и во секојдневниот живот. Грците не го третирале мирисот само како религиски елемент, туку и како дел од нега на телото, култура на живеење и уживање. Теофраст, ученик на Аристотел, во делото On Odours пишува за мирисите, нивното добивање и начинот на кој се задржуваат во масла. Тоа денес можеме да го читаме како еден од најраните систематски текстови за парфимеријата.

Во Рим, пак, мирисот добива речиси спектакуларни размери. Се користел на телото, во простории, на гозби, па и во јавниот впечаток што го остава моќта. Тука веќе не зборуваме само за потреба, туку за статус. Мирисот станува знак на луксуз, раскош и цивилизациска самодоверба. Тоа е моментот кога парфемот почнува да излегува од храмот и да влегува во животот.

Средниот век и арапскиот придонес – пресврт во техниката

Во раното христијанство мирисите често биле гледани со сомнеж кога станувало збор за телесно уживање, но никогаш сосема не исчезнале. Тие ја задржале литургиската функција, а потоа, преку арапскиот свет, повторно добиле силен замав и во секојдневната употреба. Особено важен е развојот на дестилацијата. Според Britannica, арапските алхемичари први го дестилирале етил алкохолот, што станало клучно за екстракција на етерични масла и за развојот на поновите парфемски форми. Со други зборови, тука не се менува само мирисот, туку и самата технологија на создавање парфем. Дестилацијата на ароматични масла е една од пресвртните точки во историјата на мирисите.

Ренесансата, Франција и раѓањето на модерната парфимерија

Во ренесансна Европа парфемите постепено се претвораат од луксузна реткост во препознатлива културна и занаетчиска област. Италија имала силна улога во раниот развој, но Франција релативно брзо станува центарот што ќе ја дефинира модерната парфимерија. Особено се издвојува Грас, каде уште од 16 век се развиваат практиките на одгледување и обработка на парфемски растенија и создавање мирисни композиции. Денес токму тоа знаење е признато и од UNESCO како живо културно наследство.

Во истата поширока европска приказна се појавува и колонската вода. Најпознатиот и најисториски потврден пример е Farina Eau de Cologne, создадена во Келн во 1709 година од Јохан Марија Фарина. Ова е важна корекција на постарите поедноставени тврдења дека колонската вода почнува „кон крајот на 18 век“. Поточно е да се каже дека нејзиниот историски најпознат облик се врзува за почетокот на 18 век.

Од природни есенции до лабораторија

Долг период парфемите зависеле речиси исклучиво од природни суровини – цветови, смоли, зачини, дрвја, животински мирисни материи и разни масла. Но модерната парфимерија навистина се менува во втората половина на 19 век, кога синтетичката хемија почнува да создава нови ароматични молекули. Музејот на парфимеријата во Грас јасно го сместува почетокот на модерната парфимерија во доцниот 19 век, со првата употреба на синтетички производи. Наместо старото општо тврдење за „пронаоѓање на синтетички мириси во 1855“, попрецизно е да се каже дека клучна пресвртница е синтезата на кумарин во 1868 година, а неговата употреба во парфимеријата станува особено влијателна во 1880-тите.

Оттогаш парфемот повеќе не е само обид да се сочува мирисот на природата. Тој станува и уметност на создавање нови мирисни светови – такви што природата никогаш сама не ги направила. Токму затоа денешните фини парфеми можат да содржат десетици, па и многу повеќе од сто компоненти, внимателно усогласени за да создадат впечаток, спомен, сенка на цвет, асоцијација на кожа, дрво, дожд или нешто што не постои никаде освен во човечката имагинација и хемија.

Кога, всушност, почнале?

Ако треба да одговорам сосема директно, тогаш парфемите – во најрана форма на мирисни смеси и ритуални ароми – почнале да се користат најмалку пред пет илјади години, во старите цивилизации на Египет и Месопотамија. Ако, пак, зборуваме за парфем во денешна, модерна смисла – алкохолна мирисна композиција, прецизно формулирана и создадена како личен производ – тогаш приказната сериозно се оформува во Европа меѓу доцниот среден век, ренесансата и особено од 18 и 19 век. Значи, парфемот не настанал одеднаш. Тој се создавал бавно, низ религија, хигиена, раскош, алхемија, трговија и на крај – индустрија.

А можеби баш во тоа е неговата вистинска моќ. Мирисот е нешто невидливо, а сепак останува. Не го гледаме, но го паметиме. Не може да се допре, а знае да нè врати векови наназад – до храмови, до дворови, до пазари, до нечие присуство што одамна исчезнало. Парфемот, ако добро погледнеме, не е само украс на телото. Тој е еден од најстарите човечки обиди минливото да добие трага.

Кратка фактографска корекција на оригиналниот текст

Во твојот влезен текст имаше неколку точки што бараа мало ажурирање за да бидат прецизни: првите употреби подобро е да се врзат за древен Египет и Месопотамија околу 3000 г. пр.н.е. наместо категорично 4000 г. пр.н.е.; арапскиот придонес треба да се формулира како развој и усовршување на дестилацијата, а не како едноставно „откривање“ во 11 век; колонската вода историски најсилно се врзува за 1709 година; а синтетичката револуција во парфимеријата попрецизно почнува во доцниот 19 век, со кумарин и други молекули, наместо со фиксен датум 1855.