Израелските избори завршија, но одговорот на најважното прашање – кој ќе ја води земјата – допрва треба да се бара во коалициската математика. Со преброени околу 85,6% од гласовите, блокот на премиерот Бенјамин Нетанјаху е проектиран на 53 мандати, блокот околу Гади Ајзенкот на 48, а арапските партии на 19 места во 120-члениот Кнесет. За влада се потребни најмалку 61 пратеник.
Тоа е значително појасна слика од онаа што ја дадоа првите излезни анкети, за кои Panoptikum веќе пишуваше непосредно по затворањето на избирачките места. Ликуд останува најголемата поединечна партија, Нетанјаху не е политички поразен, но ниту има доволно гласови за да продолжи да владее со досегашната формула. Истовремено, противниците на неговата влада математички располагаат со доволно мандати само ако најдат начин да ги надминат сопствените политички црвени линии.
Токму затоа овие избори немаат едноставен победник. Тие произведоа парламент во кој бројките отвораат неколку патишта, но секој од нив бара компромис што до вчера изгледаше тешко прифатлив.
Првиот пат: Ајзенкот со поддршка од арапските партии
На хартија ова е најдиректниот пат кон промена на власта. Ако блокот предводен од Ајзенкот, проектиран на 48 места, успее да обезбеди поддршка од арапските партии со нивните 19 мандати, математиката се искачува на 67 – повеќе од потребните 61.
Политиката сепак не се собира толку лесно како бројките. Дел од партиите што би требало да бидат столб на евентуална влада на Ајзенкот имаат сериозни резерви кон директна коалиција или влада зависна од арапските партии. Лидерот на Демократите, Јаир Голан, јавно се залага за таква соработка, додека Авигдор Либерман се противи на формула во која владата би зависела од нивната парламентарна поддршка. „360 степени“ ги издвојува токму овие разлики како една од главните пречки пред опозициски договор.
Ајзенкот самиот остави ограничен простор за соработка под одредени услови, меѓу кои се и прашањата за карактерот на Израел и односот кон Хамас. Тоа значи дека арапските партии можат да бидат клучот за смена на власта, а сепак да не бидат автоматски и дел од идната влада. Во израелската парламентарна практика постои и можност за малцинска влада која би добивала надворешна поддршка за одделни гласања.
Во тој случај политичката промена би зависела од многу потесна рамнотежа: партиите што сакаат Нетанјаху да замине би требало прво да се договорат што се подготвени да прифатат една од друга.
Вториот пат: влада на национално единство
Ако првиот модел е математички најлесен, а политички најчувствителен, вториот е спротивен: широка влада на национално единство би можела да создаде стабилно парламентарно мнозинство, но бара договор меѓу политички сили што целата кампања ја водеа едни против други. Таквата формула би можела да вклучи дел од центристичкиот блок и Ликуд или поширока комбинација во која клучното прашање повеќе не би било само кој има повеќе мандати, туку кој е подготвен да отстапи околу премиерската функција, составот на владата и најспорните внатрешнополитички теми.
Нетанјаху влезе во изборите барајќи продолжување на десничарската влада. Неговите противници, пак, во голем дел ја изградија кампањата токму врз потребата тој да замине од функцијата. Оттука, „националното единство“ звучи далеку поедноставно како формула отколку како реален политички договор.
Сепак, притисокот за такво решение може да расте ако другите комбинации пропаднат. Претседателот Исак Херцог веќе повика да се избегне уште еден изборен циклус и најави консултации со партиите по потврдувањето на конечните резултати. Неговата задача нема да биде автоматски да му го даде мандатот на лидерот на најголемата партија, туку на оној за кого ќе процени дека има најголеми изгледи да состави влада.
Третиот пат: никој не успева и Израел повторно оди на избори
Најлошата политичка опција за партиите може да стане најреалната ако првите две пропаднат. Израел веќе има искуство со продолжени периоди во кои изборите не создаваат стабилно мнозинство. Помеѓу април 2019. и ноември 2022. година земјата одржа пет парламентарни избори.
Нова блокада би значела уште еден период на преговори, привремена влада и повторно враќање на гласачите на избирачките места. Associated Press оценува дека коалициските разговори може да траат со недели, а ако никој не обезбеди мнозинство, Израел повторно би можел да влезе во изборен циклус.
Тоа сценарио е особено чувствително поради моментот во кој се наоѓа земјата. Ова се првите парламентарни избори по нападот на Хамас од 7. октомври 2023. година и последователните војни и конфронтации во Газа, Либан и со Иран. Новата влада нема да наследи само домашна политичка поделба, туку и безбедносен и дипломатски простор во кој секоја продолжена институционална неизвесност може да има пошироки последици.
Panoptikum во изминатите месеци повеќепати пишуваше за таа регионална равенка – од односите меѓу Израел, Иран и Хезболах до поширокото пренаредување на силите на Блискиот Исток. Без оглед кој ќе ја состави следната влада, тие прашања ќе останат на масата уште од првиот ден.
Арапските партии од маргината кон центарот на политичката равенка
Најголемата структурна промена што ја покажува досегашното пребројување е резултатот на арапските партии. Со проектирани 19 мандати тие повеќе не се спореден елемент во пресметките, туку парламентарна сила без која барем дел од сценаријата за нова влада практично не можат да се реализираат.
Високата излезност меѓу арапските гласачи доаѓа во избори на кои вкупната излезност достигна 77,7% – највисока од 1999. година. Тоа ја менува не само аритметиката во Кнесетот, туку и политичката дебата за тоа до каде може да оди учеството на арапските партии во власта.
Преседан постои. Партијата Раам на Мансур Абас беше дел од коалицијата што владееше во Израел од 2021. до 2022. година. По 7. октомври 2023. година, војната во Газа и дополнителното продлабочување на еврејско-арапските политички поделби, повторувањето на таква формула е многу почувствително прашање.
Проверките за неправилности отвораат уште еден фронт
Додека партиите ги пресметуваат можните коалиции, Централната изборна комисија отвори проверка на пријавите за можни изборни неправилности. Ликуд побара истрага и изнесе тврдења за измами поврзани со гласањето во арапски средини.
Во оваа фаза тие тврдења не се потврдени како утврдена изборна измама. Комисијата соопшти дека ги разгледува барањата во рамките на редовната процедура за проверка на интегритетот на изборниот процес и дека истиот механизам е достапен за сите партии. Според објавеното соопштение на Комисијата, самото отворање на проверката не претставува потврда дека навистина имало измама.
Оваа разлика е особено важна бидејќи резултатите сè уште не се конечни. Остануваат стотици илјади специјални гласачки ливчиња, меѓу кои и гласови од војници, дипломати и други избирачи што гласале надвор од редовните избирачки места. Официјалните резултати треба да бидат потврдени до 4 ноември.
Нетанјаху води во бројки, но 61 останува единствената бројка што решава
Изборниот резултат засега му дозволува на Нетанјаху да тврди дека Ликуд останува најголемата политичка сила и дека неговиот блок е посилен од оној на Ајзенкот. Му недостига, сепак, она што во израелскиот систем е поважно од првото место – коалиција од најмалку 61 пратеник.
Ајзенкот ја има обратната мака. Околу него постои математички можен анти-Нетанјаху блок, но не и политички усогласена коалиција. За да ја преземе власта, тој мора да спои партии што не се согласуваат околу една од најчувствителните теми во израелската политика – улогата на арапските партии во владеењето.
Затоа вистинскиот исход од изборите нема да го даде последната преброена гласачка ливче, туку првиот одржлив договор по неа. Трите патишта се веќе видливи: влада на промени со арапска поддршка, широка влада на единство или уште едни избори. Ниту еден не е едноставен, а токму тоа е најточната слика на израелската политика по гласањето – многу можни мнозинства на хартија и сè уште ниту едно сигурно мнозинство во парламентот.
