Нова иницијатива од бугарската партија „Преродба“ повторно го внесува македонскиот јазик во просторот на политичкото оспорување. Но јазикот не се создава со парламентарна одлука, ниту може да се укине со политичка декларација.
Лидерот на бугарската националистичка и евроскептична партија „Преродба“, Костадин Костадинов, поднел иницијатива во бугарското Народно собрание со која македонскиот јазик би се третирал како дијалект на бугарскиот, објавија повеќе македонски медиуми.
Во објавените информации не се наведуваат целосниот текст, правната форма, бројот на актот, собраниската процедура или институционалните последици од иницијативата. Затоа во оваа фаза станува збор за пријавен политички потег чии конкретни детали допрва треба да бидат потврдени преку официјалните документи на бугарскиот парламент.
Сепак, неговата политичка порака е јасна. Повторно се отвора прашање што со децении се користи како средство за притисок врз македонската државност, култура и идентитет.
Јазикот не се прогласува за дијалект со политичко гласање
Парламентот може да усвојува закони, резолуции и декларации. Тој, меѓутоа, не може со гласање да ја менува научната, општествената и историската стварност на еден жив јазик.
Разликата меѓу јазик и дијалект не се сведува само на степенот на меѓусебна разбирливост. Блискоста меѓу јазиците не ја укинува нивната посебност. Во светот постојат повеќе стандардни јазици што се мошне блиски, а сепак имаат сопствена норма, книжевност, образование, институции и јавна употреба.
Македонскиот јазик има кодифицирана граматика и правопис, сопствена азбука, развиена книжевна традиција и непрекината употреба во образованието, науката, медиумите, администрацијата и меѓународната комуникација. Тој е официјален јазик на македонската држава и носител на колективното културно паметење. Оттука политичката иницијатива не претставува лингвистичко откритие. Таа е обид една национална интерпретација да се претвори во политички факт и да му се наметне на соседот.
Стар став во нова парламентарна форма
Костадинов и претходно јавно ја застапувал тезата дека македонскиот јазик е бугарски дијалект. Најновиот потег, според медиумските извештаи, го пренесува истиот став во институционален простор.
„Преродба“ е парламентарна, но опозициска партија и не е дел од бугарската извршна власт. Позната е по националистичката реторика, евроскептицизмот, противењето на еврото и критиките кон воената поддршка за Украина.
Овој контекст е важен. Иницијативата не смее автоматски да се изедначи со официјална одлука на бугарската држава. Но не смее ниту да се потцени фактот дека оспорувањето е внесено во парламентот — институција чија говорница на политичката порака ѝ дава поголема видливост и привид на легитимност.
Меѓународната употреба не може да се избрише
Македонскиот јазик одамна не е само внатрешно прашање на Македонија. Тој се употребува во меѓународни договори, дипломатска комуникација и институционални односи. Особено значајно беше потпишувањето на договорот со Фронтекс во 2022. година и на македонски јазик, без фусноти и дополнителни квалификации. Тоа беше практична потврда дека во односите со Европската Унија македонскиот јазик се употребува како посебен јазик.
Ниту една партиска иницијатива во друга држава не може ретроактивно да ја поништи неговата домашна, научна и меѓународна реалност. Може, меѓутоа, да предизвика нова недоверба и дополнително да ги оптовари односите меѓу Скопје и Софија.
Европските односи не можат да се градат со негирање
Македонија и Бугарија имаат заеднички интерес за стабилност, економска соработка, инфраструктурно поврзување и европска иднина. Таквото партнерство не може да се развива доколку едната страна очекува од другата да се откаже од правото самата да го именува својот јазик.
Европската идеја се темели врз достоинството, различноста и рамноправноста. Таа не значи културно изедначување, туку можност народите да соработуваат без да си го одземаат правото на сопствено историско и јазично самоопределување.
Кога јазикот се користи како услов или средство за политички притисок, спорот веќе не е само академски. Тој навлегува во најинтимниот простор на човекот: јазикот на кој ги изговара првите зборови, на кој мисли, памети, љуби и создава.
Одговорот треба да биде цврст, но достоинствен
Македонскиот одговор не треба да се претвори во натпревар на навреди и националистички пароли. Таквата реакција само би ја хранела политиката на провокацијата. Потребни се институционална присебност, јасна дипломатска реакција и доследно повикување на научните, правните и меѓународните факти. Македонските јазични и научни институции треба постојано да ја претставуваат историјата и современата употреба на јазикот пред европската и светската јавност.
Сепак, најсилната одбрана на македонскиот јазик не е само во декларациите. Таа е во неговата секојдневна правилна употреба, во книгите, училиштата, медиумите, науката, преводите и дигиталниот простор.
Јазик што живее преку своите говорители не може да биде сведен на дијалект со политичка наредба. Може да биде оспоруван, но не и избришан. Неговата посебност не зависи од расположението на соседните политичари, туку од заедницата што го зборува, го развива и во него го препознава сопствениот духовен дом.
