Над пет тони храна, главно овошје и зеленчук биле запленети и уништени при вонредните инспекциски контроли спроведени минатата недела на скопскиот Зелен пазар и на пазарот во Ѓорче Петров. Агенцијата за храна и ветеринарство соопшти дека контролите се насочени кон нелегалната трговија со овошје и зеленчук и продажбата во несоодветни услови, без утврдено потекло, најчесто надвор од организираните пазарни простори.
Неколку дена претходно, на 15. октомври слична акција била спроведена и на зелениот пазар во Ченто. Таму, според официјалното соопштение на АХВ, биле запленети околу два тона храна од различен вид која се продавала надвор од местата определени за таа намена и во нехигиенски услови.
Двете акции отвораат прашање што е поголемо од бројот на запленети тони. Колку знаеме за храната што ја купуваме на пазарите – од каде дошла, кој ја произвел, како била транспортирана и чувана и дали, кога ќе се појави проблем, нејзиниот пат може да се проследи наназад?
Кога на производот му се губи трагата
На зелен пазар најлесно е да му поверуваме на она што го гледаме. Доматот изгледа свежо, пиперката е цврста, јаболкото нема видливи оштетувања. Но визуелниот впечаток не кажува каде производот бил произведен, со што бил третиран, како бил складиран или низ чии раце поминал пред да стигне на тезгата. Токму затоа потеклото не е бирократски додаток кон храната. Следливоста овозможува производот да се поврзе со производителот, трговецот и претходните фази од неговиот пат. Ако подоцна се појави проблем, без таква трага е многу потешко да се открие каде настанал и кои други производи можеби треба да се повлечат. Производ без соодветна документација не е автоматски доказ дека храната е здравствено неисправна, но недостигот на податоци сериозно ја отежнува контролата и заштитата на потрошувачот.
Во конкретните октомвриски акции АХВ ја означува запленетата храна како небезбедна и посочува на комбинација од нелегална продажба, несоодветни или нехигиенски услови и проблеми со потеклото. Тоа е важна разлика – за да не се создаде впечаток дека секој земјоделски производ без документ нужно е лабораториски утврден како загаден, но и за да не се потцени ризикот кога храната циркулира надвор од системот што треба да ја контролира.
Речиси 75.000 инспекциски надзори за осум месеци
Последните акции на зелените пазари се само видлив дел од многу поголем систем на контрола. Според податоците што АХВ ги објави на 16 октомври, од јануари до август 2026. година биле спроведени 74.838 инспекциски надзори во домашниот промет и при увозот на храна. Во истиот период во Македонија биле уништени речиси 70 тони небезбедна храна. Бил забранет и увоз на повеќе од 21 тон храна од неживотинско потекло, додека во земјите од кои потекнувале биле вратени над 122 тони производи од животинско потекло.
За оваа поширока слика Panoptikum веќе пишуваше во анализата „АХВ: Речиси 70 тони небезбедна храна уништени, над 650 тони увоз вратен за две години“. Токму споредбата меѓу контролата на граница, домашниот промет и пазарите покажува дека безбедноста на храната не почнува кај тезгата. Таа треба да постои низ целиот синџир.
Проблемот не е само здравствен
Продажбата надвор од организираните пазарни простори има уште една страна. Земјоделецот или трговецот што работи легално има обврски, трошоци и правила што мора да ги почитува. Кога друг продавач ја нуди храната надвор од регулираниот простор и без истите обврски, не станува збор само за можен ризик за потрошувачот, туку и за нееднакви услови на пазарот. АХВ токму затоа во последната акција посочува дека нелегалната продажба ја нарушува конкуренцијата на штета на примарните земјоделски производители и легалните трговци. Контролите се спроведуваат заедно со Комуналната инспекција на Град Скопје, Министерството за внатрешни работи и Државниот пазарен инспекторат, а најавено е дека ќе продолжат на различни локации во Скопје и низ Македонија.
Темата добива поширока смисла и кога ќе се спореди со начинот на кој воопшто зборуваме за квалитетот на храната. Во текстот на Panoptikum за органската храна и значењето на провереното потекло веќе укажавме дека поими како „домашно“, „природно“ или „органско“ сами по себе не се гаранција за безбедност. Производот треба да има проверлив пат, а не само привлечна приказна.
Од пазарот до трпезата има повеќе од една контрола
Прашањето за храната на зелените пазари лесно може да се сведе на слика од инспектор покрај тезга. Во реалноста системот треба да почне многу порано: од производството и дозволените средства што се користат во земјоделството, преку транспортот и складирањето, до регистрацијата на операторите, условите за продажба и можноста производот да се повлече ако се утврди ризик.
Во таа насока е корисна и пошироката анализа на Дојче веле за контролите на храната од пазарот до трпезата, која ја поставува темата во рамката на институционалниот надзор, количините отстранета храна и прашањето колку потрошувачот навистина може да знае за она што го купува.
Ниту една инспекција не може да му даде на купувачот апсолутна гаранција за секој домат или јаболко. Но систем во кој операторите се регистрирани, потеклото е познато, условите за продажба се контролираат и институциите можат да интервенираат кога нешто не е во ред значително го намалува просторот за ризик.
Зелениот пазар има свое важно место во секојдневниот живот. Тој е директна врска со земјоделците, место на сезонска храна и дел од навиката на генерации купувачи. Токму затоа контролата не треба да се сфати како напад врз пазарот, туку како услов тој да остане место на доверба.
Пет тони запленета храна се впечатлива бројка, но вистинскиот тест ќе дојде подоцна. Не е доволно еднаш да се отстранат производите од тротоарот или од нелегалната тезга. Прашањето е дали контролите ќе доведат до систем во кој ќе се знае кој ја произвел храната, кој ја донел, каде ја продавал и кој одговара ако правилата се прекршени. Само така потеклото престанува да биде ставка во документите и станува она што навистина треба да биде – дел од безбедноста на храната што секојдневно ја носиме дома.
Примарни и официјални извори
1. Агенција за храна и ветеринарство – „Продолжуваат вонредните инспекциски контроли на зелените пазари“
https://fva.gov.mk/mk/261019-prodolzhuvaat-vonrednite-inspekciski-kontroli-zelenite-pazari
2. Агенција за храна и ветеринарство – „Запленети два тони храна од зелениот пазар во Ченто“
https://fva.gov.mk/index.php/mk/261015-zapleneti-dva-toni-khrana-zeleniot-pazar-chento
3. Агенција за храна и ветеринарство – податоци за контролите во 2026 година
https://fva.gov.mk/mk/261019-akhv-opshtina-kisela-voda-institutot-javno-zdravje-odbelezhaa-16-oktomvri-svetski-den-khranata
4. Агенција за храна и ветеринарство – Програма за мониторинг на безбедноста на храната за 2026 година
https://fva.gov.mk/mk/zakon-bezbednost-khranata/odluka/2026-31-programa-monitoring-bezbednosta-khranata-republika-severna-makedonija-2026-godina
5. Државен пазарен инспекторат – инспекциски надзори во јули 2026
https://www.dpi.gov.mk/index.php/sq/odnosi-so-javnost/lajme/793-01-07-2026-31-07-2026
